Nhà cũ nên đi lại toàn bộ dây điện khi vỏ dây đã giòn, nứt, đổi màu; khi trong nhà còn dây nhôm, dây xoắn đôi đi nổi hoặc cầu chì sứ; khi không có dây tiếp địa; và khi aptomat nhảy thường xuyên hay ổ cắm hay nóng, xém. Thứ tự đúng là khảo sát và lập danh sách thiết bị trước, chia mạch và vẽ tuyến dây sau, đi ống luồn dây trước khi trát và lát, đo kiểm cách điện trước khi đóng tường, rồi mới lắp thiết bị.
Đợt cải tạo là dịp hiếm hoi tường đã đục, trần đã tháo, sàn đã bóc. Bỏ lỡ dịp này thì vài năm sau muốn thay dây lại phải đục tường mới sơn. Phần đấu nối, thử điện là việc của thợ có chuyên môn; bài này giúp chủ nhà biết nhìn dấu hiệu, chuẩn bị đầu bài và giám sát đúng chỗ, không hướng dẫn tự đấu điện.
Những dấu hiệu cho thấy hệ dây cũ đã tới lúc thay
Vỏ dây giòn, nứt, bạc màu. Lớp nhựa bọc dây sau hai, ba chục năm trong tường nóng và ẩm sẽ cứng lại, bẻ nhẹ là gãy. Khi tháo một ổ cắm ra thấy vỏ dây vỡ vụn quanh lõi đồng, gần như chắc các đoạn khác trong tường cũng vậy. Lõi trần chạm nhau hoặc chạm tường ẩm là nguồn chập và rò điện.
Dây nhôm hoặc dây nối chắp nhiều đoạn. Nhiều nhà xây thời trước dùng dây nhôm hoặc nối dây đồng với nhôm bằng cách vặn xoắn rồi quấn băng dính. Mối nối kiểu này lỏng dần, nóng lên khi tải lớn và là chỗ hay cháy âm ỉ nhất.
Không có dây tiếp địa. Ổ cắm chỉ có hai lỗ, vỏ máy giặt, bình nóng lạnh không nối đất. Khi thiết bị rò điện, dòng rò không có đường thoát an toàn và thiết bị chống giật cũng khó làm việc đúng.
Aptomat nhảy, cầu chì đứt thường xuyên. Nhà ngày trước tính cho vài bóng đèn và quạt, nay thêm điều hoà, bếp từ, bình nóng lạnh. Dây cũ nhỏ so với tải mới, thợ thường "chữa" bằng cách thay aptomat to hơn, tức là bỏ luôn lớp bảo vệ dây.
Ổ cắm, công tắc nóng, có vết xém, có mùi khét. Đây là dấu hiệu tiếp xúc kém hoặc quá tải ngay tại điểm đó. Một điểm xém thường đi kèm nhiều điểm yếu khác chưa lộ ra.
Dây đi nổi chằng chịt, nhiều ổ cắm kéo dài. Khi mỗi phòng phải cắm thêm ổ kéo, hệ dây gốc đã không còn hợp với cách dùng của gia đình. Đi lại toàn bộ lúc cải tạo rẻ và gọn hơn vá thêm từng nhánh.
Thay toàn bộ hay chỉ thay từng phần
Câu hỏi chủ nhà hay đặt là có cần bỏ hết không, hay giữ phần còn tốt. Nguyên tắc thực tế là nếu đợt cải tạo đã đục phần lớn tường và trần, thay toàn bộ dây từ tủ điện ra tới từng điểm dùng là cách hợp lý: chi phí nhân công đi dây gần như không thêm bao nhiêu khi tường đã mở, còn giữ lại dây cũ thì mai này mỗi lần hỏng lại phải tìm mò trong tường.
Nếu chỉ sửa một tầng hay một khu, có thể thay riêng các mạch đi qua khu đó, với điều kiện tủ điện và dây trục chính còn tốt và có tiếp địa. Khi đó cần thợ đo kiểm phần giữ lại, ghi rõ mạch nào cũ, mạch nào mới, tránh việc dây mới đấu chung vào dây cũ yếu ở giữa đường.
Trường hợp nhà còn dây nhôm, dây không tiếp địa ở mọi nơi, hoặc đã từng chập cháy, lời khuyên chung của người làm nghề là thay hết, kể cả đường dây từ công tơ vào tủ. Phần từ công tơ trở ra lưới thuộc đơn vị điện lực; muốn đổi vị trí công tơ hay tăng công suất cần làm việc với điện lực khu vực, không tự di dời.
Thứ tự làm khi đi lại điện trong đợt cải tạo
Đi dây điện chen giữa nhiều việc khác của công trình. Làm sai thứ tự là lúc đã trát xong mới nhớ ra thiếu một đường dây, hoặc thợ hồ đục trúng dây mới. Trình tự dưới đây khớp với nhịp thi công cải tạo thường gặp.
- Khảo sát và lập danh sách thiết bị dùng điện của từng phòng sau cải tạo: đèn, quạt, điều hoà, bình nóng lạnh, bếp, máy giặt, tủ lạnh, máy bơm, cổng cửa cuốn, camera. Danh sách này quyết định số mạch và cỡ dây.
- Chốt mặt bằng công năng trước, vì đổi vị trí bếp hay giường sau khi đi dây là phải đục lại.
- Thợ chia mạch và vẽ tuyến dây: mạch chiếu sáng, mạch ổ cắm từng tầng, mạch riêng cho thiết bị công suất lớn, mạch khu ướt.
- Cắt nguồn cũ và tháo dỡ có kiểm soát, giữ một nguồn tạm an toàn cho công trường.
- Đi ống luồn dây và hộp nối sau khi xong phần kết cấu, trước khi trát và cán nền.
- Kéo dây, đo kiểm cách điện và thông mạch, chụp ảnh tuyến ống trước khi trát kín.
- Lắp tủ điện, thiết bị bảo vệ, rồi mới lắp ổ cắm, công tắc, đèn ở giai đoạn hoàn thiện, sau khi sơn bả để tránh dính bẩn.
Bước một và hai là của chủ nhà, tốn ít tiền nhưng quyết định gần hết chất lượng của cả hệ thống. Thợ giỏi tới đâu cũng không đoán được gia đình định đặt máy giặt ở ban công hay trong nhà vệ sinh.
Đi ống luồn dây, không chôn dây trần vào tường
Một sai lầm phổ biến ở nhà cũ là dây điện được trát thẳng vào tường, không có ống bảo vệ. Khi cần thay, cách duy nhất là đục. Khi đinh khoan trúng, dây chạm ngay vào vữa ẩm. Đợt cải tạo nên yêu cầu đi toàn bộ dây trong ống luồn dây, có hộp nối ở các điểm rẽ, có thể kéo dây mới qua ống cũ mà không phải phá tường.
Tuyến ống nên đi thẳng đứng hoặc nằm ngang, không đi xiên chéo trên tường. Đi thẳng thì sau này người khoan treo tranh, lắp kệ đoán được dây nằm đâu; đi chéo thì không ai đoán nổi. Ống trên trần nên được giữ cố định, không thả trên trần thạch cao. Khu nhà vệ sinh, ban công, sân phơi cần ống và hộp nối chịu ẩm, đầu ra ổ cắm có nắp che.
Dây điện và ống nước nên đi tách tuyến, giữ khoảng cách, không chung một rãnh. Chỗ bắt buộc phải giao nhau thì dây đi phía trên ống nước. Nguyên tắc này nghe đơn giản nhưng nhiều nhà cũ hỏng điện chỉ vì một mối nối ống nước rỉ ngay bên cạnh hộp nối dây.
Giai đoạn và việc chủ nhà nên kiểm tra tận mắt
Chủ nhà không cần hiểu sâu kỹ thuật điện, nhưng có vài thời điểm nên có mặt. Bảng dưới gợi ý điều nên nhìn, điều nên hỏi ở mỗi giai đoạn.
| Giai đoạn | Nên nhìn gì | Nên hỏi thợ |
|---|---|---|
| Sau khi tháo dỡ | Dây cũ đã tháo hết khỏi khu cải tạo chưa, có đoạn nào bị cắt cụt để lại trong tường | Đoạn nào giữ lại, vì sao, đã đo kiểm chưa |
| Đi ống xong, chưa trát | Ống đi thẳng, có hộp nối ở chỗ rẽ, ống khu ướt có kín không | Mạch nào đi tuyến nào, có ảnh chụp kèm thước đo chưa |
| Kéo dây xong | Màu dây phân biệt pha, trung tính, tiếp địa | Kết quả đo cách điện từng mạch |
| Lắp tủ điện | Mỗi aptomat có ghi khu vực phụ trách | Mạch nào có chống giật, vì sao chọn như vậy |
| Bàn giao | Thử từng ổ cắm, từng công tắc, thử nút kiểm tra chống giật | Sơ đồ mạch và ảnh tuyến dây giao lại cho chủ nhà |
Kết quả đo và ảnh chụp tuyến ống là thứ có giá trị lâu nhất của đợt đi điện. Giữ chúng cùng bộ hồ sơ của ngôi nhà, đừng để thợ giữ một mình.
Những điểm dễ bỏ sót khi đi lại điện nhà cũ
Đường dây cho thiết bị tương lai. Gia đình chưa có bếp từ, chưa lắp điều hoà phòng ngủ thứ ba, nhưng nên đi sẵn ống và dây chờ. Đục tường để thêm một đường dây sau này tốn hơn nhiều so với một đoạn ống chờ hôm nay.
Mạng, camera, chuông cửa. Dây tín hiệu nên đi ống riêng, tách khỏi dây điện để giảm nhiễu. Nhiều nhà nhớ đi điện rất kỹ nhưng quên mạng, sau đó lại phải kéo dây nổi.
Đèn cầu thang và lối đi. Nên có công tắc hai đầu ở chân và đầu cầu thang, đèn lối đi ban đêm. Đây là chi tiết an toàn cho người già và trẻ nhỏ, đặc biệt ở nhà ống nhiều tầng.
Khả năng cắt điện từng khu. Khi chia mạch hợp lý, sửa một phòng không cần cắt điện cả nhà, tủ lạnh và máy bơm vẫn chạy.
Công suất đăng ký với điện lực. Thêm nhiều thiết bị lớn có thể vượt mức công tơ và dây nhánh vào nhà đang chịu. Việc này cần hỏi điện lực khu vực trước khi chốt danh sách thiết bị.
Điện tạm cho công trường khi gia đình vẫn ở trong nhà
Nhiều nhà cũ cải tạo cuốn chiếu, sửa tầng dưới thì cả nhà dồn lên tầng trên ở. Lúc này nhà có hai hệ điện song song: phần cũ còn đang dùng và phần mới đang đi. Đây là giai đoạn dễ xảy ra tai nạn nhất, vì dây cũ bị cắt cụt nằm lẫn trong xà bần, thợ hồ không biết đoạn nào còn điện, trẻ con chạy qua khu đang đục.
Nên thống nhất với thợ một nguồn điện tạm riêng cho công trường, đi từ tủ qua một aptomat có chống giật, kéo bằng dây bọc tốt, treo cao chứ không nằm dưới sàn ướt. Máy khoan, máy cắt, máy trộn chỉ cắm vào nguồn này. Phần nhà gia đình đang ở dùng mạch khác, khu đang thi công cắt hẳn và có người chịu trách nhiệm đóng cắt.
Mỗi đầu dây cũ bị cắt mà chưa tháo phải được bọc kín và ghi chú, hoặc tốt nhất là tháo hẳn tới hộp nối gần nhất. Cuối ngày, thợ nên kiểm tra lại không còn đầu dây hở nào trong khu vực trẻ nhỏ hay người già có thể đi qua. Những việc này không tốn thêm bao nhiêu nhưng nên ghi thành yêu cầu ngay từ khi bàn giao mặt bằng cho đội thợ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà bao nhiêu năm thì nên thay toàn bộ dây điện?
Không có con số cố định. Nhà hai, ba chục năm tuổi mà vỏ dây đã giòn, không có tiếp địa, aptomat hay nhảy thì nên thay. Nhà ít tuổi hơn nhưng từng ngập, từng chập cháy cũng nên thợ điện kiểm tra kỹ.
Có thể luồn dây mới qua đường ống cũ mà không đục tường không?
Chỉ làm được khi nhà cũ đã đi dây trong ống luồn và ống còn thông, không bẹp, không quá nhiều khúc cua. Phần lớn nhà cũ trát dây trực tiếp vào tường nên vẫn phải đục để đi ống mới.
Đi dây điện nổi trong ống nhựa có được không?
Được, nhất là khi không muốn đục tường hoặc tường cũ yếu. Ống nổi nên đi thẳng hàng, sát góc tường, kẹp chắc. Về an toàn vẫn giữ nguyên yêu cầu chia mạch, có tiếp địa và thiết bị bảo vệ như đi âm.
Chủ nhà có nên tự mua dây và thiết bị điện cho thợ không?
Có thể, nếu thống nhất trước với thợ về loại dây, tiết diện và số lượng theo từng mạch. Nên mua hàng có nguồn gốc rõ, giữ hoá đơn. Thợ vẫn chịu trách nhiệm phần đấu nối và đo kiểm.
Đi lại điện có cần cắt điện cả nhà trong suốt thời gian sửa không?
Thường chỉ cắt khu vực đang thi công và dùng một nguồn tạm có bảo vệ cho công trường. Nếu gia đình vẫn ở trong nhà, cần thống nhất với thợ khu nào giữ điện, khu nào cắt hẳn để tránh tai nạn.
Làm sao biết thợ đã đo kiểm cách điện trước khi trát?
Yêu cầu thợ báo trước buổi đo để chủ nhà có mặt, hoặc chụp ảnh đồng hồ đo kèm vị trí từng mạch. Ghi kết quả vào sổ công trình cùng ngày đo và chữ ký người đo.