Cải tạo nhà cho ông bà ở nên bắt đầu từ những chỗ người già hay ngã nhất: bậc cửa và bậc chênh cốt nền, cầu thang, nhà vệ sinh, lối đi ban đêm từ giường tới nhà vệ sinh. Hạ hoặc bỏ bậc, thêm tay vịn hai bên cầu thang và trong nhà vệ sinh, đưa phòng ngủ cùng một nhà vệ sinh xuống tầng trệt, lát vật liệu chống trơn và chiếu sáng đủ là năm việc mang lại an toàn lớn nhất.
Bài này viết cho con cháu đang sửa lại nhà cũ để ông bà ở cùng, hoặc ông bà tự sửa nhà mình khi tuổi đã cao. Nội dung là phần nhà, không phải lời khuyên y tế. Nếu ông bà có bệnh lý cụ thể về đi lại, thị lực, trí nhớ, nên hỏi thêm bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng để điều chỉnh cho đúng người.
Đi một vòng nhà bằng con mắt của ông bà
Cách tốt nhất để biết phải sửa gì là đi cùng ông bà một vòng sinh hoạt trong ngày: từ giường ra nhà vệ sinh, từ phòng ngủ ra bếp, ra sân, lên gian thờ, ra cổng. Quan sát chỗ nào ông bà phải vịn tường, chỗ nào bước chậm lại, chỗ nào phải cúi, với hay quay người trong không gian hẹp. Mỗi chỗ đó là một điểm cần sửa.
Thử thêm vào buổi tối khi chỉ bật đèn ngủ. Nhiều vụ ngã xảy ra lúc nửa đêm dậy đi vệ sinh: mắt chưa quen tối, bậc chênh không nhìn thấy, công tắc đèn nằm xa. Thử cả lúc sàn nhà vệ sinh còn ướt sau khi tắm, vì đây là chỗ trơn nhất trong nhà.
Ghi lại tất cả, rồi xếp theo mức nguy hiểm. Bậc chênh không thấy được, cầu thang không có tay vịn, nhà vệ sinh trơn không chỗ bám là những việc làm trước. Tủ cao, ổ cắm thấp, cửa nặng là việc làm sau. Những thay đổi nhỏ như đổi tay nắm cửa, gắn đèn cảm ứng có thể làm ngay trong ngày.
Bậc cửa và chênh cốt nền
Bỏ ngưỡng cửa cao. Nhiều nhà cũ có ngưỡng gỗ hoặc gờ gạch ở cửa phòng, cửa nhà vệ sinh. Hạ ngưỡng xuống ngang sàn hoặc làm nẹp vát thấp giúp ông bà không vấp, xe lăn, khung tập đi qua được.
Làm dốc thay cho bậc. Chỗ chênh giữa sân và nhà, giữa nhà và nhà sau, nếu đủ chỗ thì làm đường dốc thoải, có tay vịn ít nhất một bên. Dốc phải thoải để đi bộ không mỏi; quá dốc còn nguy hiểm hơn bậc.
Nếu phải giữ bậc. Bậc cao đều nhau, mặt bậc rộng, mũi bậc có màu tương phản hoặc dải chống trơn để mắt nhìn ra, có tay vịn hai bên. Bậc lẻ một cấp là nguy hiểm nhất vì hay bị quên.
Cửa nhà vệ sinh. Nếu nhà vệ sinh thấp hơn sàn phòng để chặn nước, nên xử lý bằng rãnh thu nước ở cửa thay vì để bậc chênh. Rãnh có nắp chống trơn và đủ dốc.
Cầu thang: tay vịn hai bên và ánh sáng
Nếu ông bà vẫn phải lên lầu, cầu thang cần tay vịn chắc chắn ở cả hai bên, chạy liên tục từ chân lên tới đỉnh, không bị đứt ở chiếu nghỉ. Tay vịn tròn vừa nắm tay, bắt vào tường bằng giá đỡ chắc, cách tường đủ để luồn tay. Bậc thang có mũi chống trơn, mặt bậc không bóng, chiều cao bậc đều nhau.
Chiếu sáng cầu thang phải đủ ở cả chân và đỉnh, có công tắc ở cả hai đầu, hoặc đèn cảm ứng bật khi có người đi. Đèn hắt chân bậc ánh vàng nhẹ giúp nhìn rõ bậc ban đêm mà không chói. Tránh đặt thảm rời, đồ đạc ở đầu và chân cầu thang.
Với cầu thang dốc, hẹp, xoắn của nhà phố cũ, sửa tay vịn và đèn chỉ giảm bớt rủi ro. Cách triệt để hơn là để ông bà sinh hoạt hoàn toàn ở tầng trệt. Một số gia đình tính lắp thang máy gia đình hoặc ghế trượt cầu thang; đây là hạng mục lớn, đụng kết cấu và điện, cần kỹ sư và đơn vị chuyên lắp đặt khảo sát, đồng thời hỏi về thủ tục ở nơi có nhà.
Đưa phòng ngủ và nhà vệ sinh xuống tầng trệt
Nhà phố cũ thường để tầng trệt cho xe, bếp, phòng khách. Dồn chỗ để ông bà ở trệt cần sắp xếp lại, nhưng là thay đổi an toàn nhất. Những điểm nên có:
- Phòng ngủ ở phía yên tĩnh, có cửa sổ, không phải đi qua chỗ để xe hay khu bếp nóng.
- Nhà vệ sinh ngay cạnh hoặc trong phòng ngủ, cửa mở ra ngoài hoặc cửa trượt, để nếu ông bà ngã sát cửa người nhà vẫn mở vào được.
- Lối từ giường tới nhà vệ sinh ngắn, thẳng, không vật cản, có đèn ngủ chân tường hoặc đèn cảm ứng.
- Cửa phòng rộng hơn cửa thông thường để khung tập đi, xe lăn qua được khi cần.
- Ổ cắm đặt cao vừa tầm tay, không phải cúi sát sàn; công tắc đèn ngay đầu giường.
- Có chỗ ngồi để thay giày dép ở cửa vào, có tay vịn bên cạnh để đứng lên.
Khu để xe, nếu vẫn ở tầng trệt, nên có vách ngăn với phòng ông bà để giảm khói, tiếng ồn và mùi xăng. Chuyển nhà vệ sinh xuống trệt kéo theo việc đi ống thoát mới tới bể phốt, chống thấm và ngâm thử, nên làm cùng lúc với lát lại sàn.
Nhà vệ sinh cho người già: những thứ nên có
Nhà vệ sinh là nơi người già ngã nhiều nhất trong nhà. Bảng dưới gom những thay đổi nên làm khi cải tạo.
| Chỗ | Nên làm | Tránh |
|---|---|---|
| Sàn | Gạch chống trơn bề mặt nhám, dốc nhẹ về phễu thu, không có bậc | Gạch bóng, bậc chênh giữa khu tắm và khu khô |
| Khu tắm | Tắm đứng không bồn, có ghế ngồi tắm cố định hoặc gập, vòi sen cầm tay | Bồn tắm phải bước qua thành cao |
| Bồn cầu | Chiều cao vừa để ngồi xuống đứng lên dễ, có tay vịn hai bên hoặc một bên sát tường | Bồn cầu quá thấp, không chỗ bám |
| Tay vịn | Bắt vào tường đặc hoặc có gia cố phía sau, chịu được sức người dồn vào | Dùng giá treo khăn làm chỗ vịn |
| Nước nóng | Van trộn giới hạn nhiệt độ, dễ xoay | Vòi hai núm khó chỉnh, dễ bỏng |
| Ánh sáng, gọi trợ giúp | Đèn đủ sáng, công tắc ngay cửa; nút chuông hoặc thiết bị gọi người nhà | Đèn mờ, công tắc ở ngoài xa |
Tay vịn là thứ hay bị làm cho có. Nó phải chịu được cả sức nặng người dồn vào khi trượt chân. Nếu tường là vách nhẹ, phải có khung gia cố phía sau trước khi ốp gạch, vì vậy cần quyết vị trí tay vịn trước khi hoàn thiện.
Chiếu sáng, sàn và những chi tiết nhỏ ít tốn kém
Mắt người già cần nhiều ánh sáng hơn và nhạy với chói. Đèn trong nhà nên sáng đều, tránh vùng tối và vùng chói xen nhau, có đèn ngủ chân tường dọc lối đi ban đêm. Công tắc to, có đèn báo, đặt ở cửa mỗi phòng. Những thứ này chủ yếu là điện, nên đi dây cùng đợt cải tạo để không phải đục lại.
Sàn toàn nhà nên phẳng, cùng một cao độ, vật liệu không bóng trơn. Thảm rời là thứ dễ gây vấp nhất, nếu dùng thì loại mỏng, có đế bám, hoặc thôi hẳn. Màu sàn và màu tường nên tương phản vừa phải để mắt dễ nhận ra ranh giới, nhất là ở bậc và chỗ đổi hướng.
Những chi tiết nhỏ khác: tay nắm cửa dạng gạt thay cho núm xoay, vòi nước dạng gạt, tủ bếp có ngăn kéo thay cho tủ sâu phải cúi, kệ đồ hay dùng ở tầm từ hông tới vai. Mỗi thứ tốn ít nhưng gộp lại giúp ông bà tự làm được nhiều việc hơn, giữ được thói quen tự lập lâu hơn.
Khi cải tạo, nên để ông bà tham gia chọn lựa. Người già thường không thích ngôi nhà bị biến thành bệnh viện. Tay vịn gỗ ấm tay, đèn ánh vàng, chỗ ngồi cạnh cửa sổ quen thuộc giúp những thay đổi an toàn đi vào cuộc sống tự nhiên, không bị bỏ qua.
Xếp việc theo đợt: làm ngay, làm trong đợt sửa, làm khi cần
Không phải mọi thứ đều phải đợi một đợt cải tạo lớn. Chia việc theo ba nhóm giúp ông bà được an toàn hơn ngay từ tuần này.
- Làm ngay trong vài ngày: gắn đèn cảm ứng dọc lối từ giường tới nhà vệ sinh, dán dải chống trơn ở mũi bậc và sàn tắm, bỏ thảm rời, dọn đồ khỏi lối đi và chân cầu thang, đổi tay nắm cửa dạng gạt.
- Làm ngay trong vài tuần: lắp tay vịn hai bên cầu thang và trong nhà vệ sinh ở chỗ tường đặc, đặt ghế tắm, đổi vòi sen cầm tay, thêm công tắc đèn ở đầu giường.
- Làm trong đợt cải tạo: hạ ngưỡng cửa, làm dốc thay bậc, đưa phòng ngủ và nhà vệ sinh xuống tầng trệt, lát lại sàn chống trơn, đi lại điện chiếu sáng, làm rãnh thu nước cửa nhà vệ sinh.
- Chuẩn bị cho về sau: chừa khung gia cố trong tường để lắp thêm tay vịn khi cần, cửa phòng đủ rộng cho xe lăn, chỗ đặt giường có thể đổi sang giường điều chỉnh độ cao.
- Xem lại sau vài tháng: đi lại vòng sinh hoạt cùng ông bà, hỏi chỗ nào còn bất tiện, chỉnh tiếp những gì cần.
Cách chia này cũng giúp gia đình không phải dồn hết tiền vào một lần. Những việc làm ngay tốn ít mà giảm được phần lớn nguy cơ ngã, trong khi những việc lớn có thời gian để tính kỹ và hỏi người có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên lắp thang máy gia đình cho ông bà trong nhà phố cũ không?
Có thể cân nhắc nếu ông bà phải lên lầu thường xuyên và nhà có chỗ đặt. Đây là hạng mục lớn, phải cắt sàn, làm hố thang, cấp điện riêng, cần kỹ sư kết cấu và đơn vị lắp đặt khảo sát, đồng thời hỏi thủ tục ở nơi có nhà. Nhiều gia đình chọn chuyển sinh hoạt của ông bà xuống tầng trệt thay thế.
Đường dốc thay bậc cần thoải tới mức nào?
Càng thoải càng an toàn, nhất là khi có người dùng xe lăn hay khung tập đi. Độ dốc cụ thể phụ thuộc chiều cao cần vượt và chỗ có sẵn, nên hỏi người thiết kế. Dốc nên có mặt chống trơn, tay vịn ít nhất một bên và chỗ nghỉ bằng phẳng ở hai đầu.
Tay vịn trong nhà vệ sinh lắp ở đâu là hợp lý?
Thường cạnh bồn cầu để ngồi xuống và đứng lên, trong khu tắm để đứng và ngồi xuống ghế tắm, và ở lối vào nhà vệ sinh. Vị trí chính xác nên thử với chính ông bà. Tay vịn phải bắt vào tường đặc hoặc có gia cố phía sau, chịu được sức người dồn vào.
Gạch chống trơn có thật sự cần không?
Rất cần ở nhà vệ sinh, khu bếp, lối ra sân và bậc thang. Gạch bóng khi ướt là nguyên nhân hàng đầu của ngã trong nhà. Nên chọn gạch có bề mặt nhám, thử bằng cách đổ nước rồi đi dép lên trước khi mua số lượng lớn.
Cửa nhà vệ sinh cho người già nên mở vào hay mở ra?
Nên mở ra ngoài hoặc dùng cửa trượt. Nếu ông bà ngã sát cửa bên trong, cửa mở vào sẽ bị chặn, người nhà không vào được. Khoá cửa loại mở được từ bên ngoài khi khẩn cấp cũng nên có.
Nếu ông bà có bệnh về đi lại thì cải tạo có khác không?
Có. Mỗi tình trạng cần điều chỉnh riêng về độ rộng lối đi, vị trí tay vịn, chiều cao giường, loại ghế tắm. Nên hỏi bác sĩ điều trị hoặc chuyên viên phục hồi chức năng để họ góp ý theo đúng tình trạng của ông bà trước khi chốt phương án cải tạo.