Tường gạch cũ bong vữa và mủn chân được xử lý theo mức độ: khi phần vữa bộp chỉ ở vài mảng và tường khô, vá từng mảng là đủ; khi bộp lan rộng, vữa mủn bở cả mặt tường, hoặc tường bị ẩm và muối từ chân lên, thì nên cạo bỏ lớp trát cũ, xử lý nguồn ẩm và gạch hỏng rồi trát lại toàn bộ. Trát lại mà không chặn ẩm thì vài mùa sau chân tường sẽ bong y như cũ, chỉ thêm một lớp vữa mới bị phí.
Bài này giúp chủ nhà kiểm tra tường cũ, hiểu vì sao chân tường mủn, quyết định phạm vi trát, xử lý gạch hỏng, và những điều cần lưu ý với tường nhà rất cũ xây bằng vữa vôi. Phần chặn hơi ẩm từ nền lên được viết kỹ trong chuyên mục chống thấm khi cải tạo trên trang này; ở đây chỉ nói tới mức đủ để quyết định cách trát.
Vì sao tường cũ bong vữa và mủn chân
Nguyên nhân phổ biến nhất là ẩm. Nước từ nền đất ngấm ngược lên chân tường theo mao dẫn, nhất là nhà có nền thấp hơn mặt đường, không có lớp ngăn ẩm dưới chân tường, hay nhà cũ ở vùng đất ẩm. Nước mang theo muối hoà tan từ đất, khi bay hơi ở bề mặt tường để lại muối kết tinh. Muối nở ra trong lỗ rỗng của vữa và gạch, làm bở dần từ trong, đẩy bong lớp sơn, lớp vữa. Vệt trắng như phấn ở chân tường chính là dấu hiệu của quá trình này.
Nguyên nhân thứ hai là bản thân vữa và gạch đã già. Nhà xây vài chục năm trước có khi dùng vữa ít xi măng, vữa vôi, gạch nung non lửa. Sau nhiều năm, vữa mất liên kết, gạch non hút nước, mủn dần. Thêm vào đó là những lần sửa chắp vá: trát lớp vữa xi măng cứng đè lên tường vữa vôi, sơn nhiều lớp không thoát hơi, khiến hơi ẩm bị nhốt trong tường.
Nguyên nhân thứ ba là nước từ chỗ khác: ống nước âm tường rò, máng xối hỏng làm nước mưa chảy dọc tường, nhà vệ sinh bên kia tường thấm sang, sân trước đọng nước sát chân tường. Những nguồn này tạo các mảng bong ở vị trí bất thường, không chỉ ở chân tường. Trước khi quyết định trát, cần xác định rõ nguồn nước nào đang tác động vào bức tường đó.
Kiểm tra tường để quyết định phạm vi sửa
Kiểm tra kỹ một lần trước khi báo giá giúp tránh cãi nhau về khối lượng với thợ sau này. Có thể tự làm theo các bước sau:
- Gõ nhẹ bằng cán búa hoặc một thanh gỗ lên khắp mặt tường theo lưới, đánh dấu bằng phấn những chỗ nghe tiếng bộp rỗng.
- Ấn mạnh tay hoặc cạo thử bằng dao ở các vùng nghi ngờ: vữa còn tốt thì cứng, vữa hỏng thì bở, rơi vụn thành cát.
- Quan sát chân tường: vệt ẩm cao tới đâu, có vệt muối trắng không, ẩm thay đổi thế nào theo mùa và sau mưa.
- Cạo thử một mảng nhỏ ở chân tường xuống tới gạch, xem gạch còn cứng hay đã mủn, mạch vữa giữa các viên gạch còn chắc không.
- Ước lượng tỉ lệ phần bộp, bở so với cả mặt tường; ghi lại vị trí trên một sơ đồ vẽ tay, chụp ảnh có ghi ngày.
- Tìm và ghi lại nguồn nước có thể: ống âm tường, nhà vệ sinh liền kề, máng xối, nền thấp, sân đọng nước.
Nếu thấy tường nghiêng, phình, có vết nứt xiên hoặc gạch mủn sâu ở tường chịu lực, thì không chỉ là chuyện trát mà cần kỹ sư xem phần kết cấu trước khi bàn tiếp.
Vá từng mảng hay trát lại toàn bộ
Không có ngưỡng cứng nào áp dụng cho mọi nhà, nhưng các tình huống dưới đây giúp định hướng khi bàn với thợ:
| Tình huống | Hướng thường chọn | Lý do |
|---|---|---|
| Vài mảng bộp nhỏ, rải rác, tường khô, phần còn lại cứng chắc | Vá từng mảng | Lớp trát cũ còn tốt, cạo hết là lãng phí và tạo thêm bụi, rung |
| Bộp lan rộng, nhiều mảng gần nhau, gõ đâu cũng rỗng | Cạo bỏ trát lại cả mặt tường | Vá nhiều mảng tạo nhiều mép tiếp giáp, dễ nứt và lộ vệt; lớp còn lại cũng sắp bong |
| Chỉ phần chân tường bong do ẩm, phía trên còn tốt | Cạo trát lại phần chân, cao hơn vùng ẩm một đoạn | Phải chặn ẩm trước, trát vữa phù hợp; phía trên giữ nguyên |
| Vữa bở như cát trên cả tường, nhà rất cũ | Cạo hết, kiểm tra mạch vữa và gạch, xử lý rồi trát lại | Lớp trát cũ không còn khả năng bám, vá chỉ là tạm |
| Tường ngoài phơi mưa, bong nhiều ở mặt ngoài | Cạo trát lại kèm chống thấm mặt ngoài | Nước mưa ngấm theo vết nứt nhiều năm làm yếu cả lớp |
Khi vá từng mảng, nên mở rộng chỗ vá ra một chút so với vùng bộp đã đánh dấu, cắt mép vá vuông vức, và đặt lưới mỏng ở mép tiếp giáp giữa vữa cũ và vữa mới để giảm nứt chân chim theo viền chỗ vá.
Gạch mủn: thay từng viên và những điều phải cẩn thận
Sau khi cạo lớp trát, nếu phát hiện một số viên gạch đã mủn sâu, vỡ vụn khi cạo, thì cần xử lý trước khi trát lại. Với tường ngăn không chịu lực, thợ có thể đục bỏ từng viên gạch hỏng và xây chèn viên mới với vữa phù hợp. Làm từng viên, từng đoạn nhỏ xen kẽ, không đục một mảng lớn cùng lúc.
Với tường chịu lực, nhất là chân tường tầng trệt của nhà không có khung, việc thay gạch phải thận trọng hơn nhiều, vì đục ra là bớt đi một phần đang chịu tải. Trường hợp này cần kỹ sư đánh giá, có thể phải chống đỡ tạm và thay theo từng đoạn ngắn có trình tự, hoặc chọn cách gia cố khác như lưới thép kèm vữa. Không tự đục một dải chân tường chịu lực để thay gạch.
Nếu gạch mủn trên diện rộng, mạch vữa bở rời, tường đã nghiêng hoặc phình, thì câu hỏi không còn là trát lại mà là bức tường đó còn giữ được không. Đây là lúc nên quay lại câu hỏi sửa hay xây lại, được viết trong chuyên mục đánh giá nhà cũ.
Trát lại cho bền: những điểm chủ nhà nên giám sát
Trát là việc quen thuộc của thợ, nhưng trên tường cũ có vài điểm khác với tường mới mà chủ nhà nên biết để giám sát:
- Cạo sạch lớp vữa cũ tới nền chắc, cạo sâu mạch vữa bở giữa các viên gạch để lớp mới bám vào.
- Rửa sạch bụi và muối trên bề mặt, để tường ráo; tường có muối thì xử lý muối theo hướng dẫn của vật liệu trước khi trát.
- Tưới ẩm tường trước khi trát để gạch cũ không hút hết nước của vữa, nhưng không trát lên tường đang đọng nước.
- Đóng lưới ở chỗ tiếp giáp gạch với cột, dầm, khung cửa, và ở mép chỗ vá.
- Trát thành hai lớp nếu chiều dày lớn, lớp đầu khô se rồi mới trát lớp sau, không trát một lớp quá dày.
- Bảo dưỡng ẩm vài ngày đầu, đặc biệt mùa nắng, và chờ tường khô đủ thời gian mới bả, sơn.
Phần chân tường đã từng ẩm nên dùng vữa có khả năng chống thấm hoặc vữa thoát hơi phù hợp theo tư vấn, và sơn loại cho hơi ẩm thoát ra thay vì sơn kín bề mặt. Sơn kín lên tường còn ẩm là cách nhanh nhất để thấy sơn phồng rộp trở lại.
Tường nhà rất cũ xây vữa vôi: đừng trát vữa xi măng cứng đè lên
Một số nhà rất cũ, như nhà phố cổ, nhà xây từ nhiều thập kỷ trước, có tường xây và trát bằng vữa vôi. Vữa vôi mềm hơn và thoát hơi tốt hơn vữa xi măng; tường loại này sống nhờ việc để hơi ẩm đi qua và bay ra. Khi trát đè một lớp vữa xi măng cứng, đặc lên tường vữa vôi, hơi ẩm bị nhốt bên trong, muối tích tụ ở mặt tiếp giáp, và lớp vữa xi măng bong ra cả mảng, có khi kéo theo lớp gạch bên dưới.
Với những bức tường như vậy, nên hỏi thợ có kinh nghiệm làm nhà cũ hoặc người có chuyên môn về bảo tồn để chọn loại vữa tương thích, thường là vữa có thành phần vôi, mềm và thoát hơi hơn. Thi công cũng chậm hơn, cần bảo dưỡng kỹ hơn. Với nhà nằm trong khu phố cổ hoặc có quy chế quản lý riêng, cũng nên hỏi cơ quan quản lý ở địa phương trước khi thay đổi vật liệu hoàn thiện mặt ngoài.
Cách nhận biết sơ bộ tường vữa vôi: vữa cạo ra có màu trắng ngà hoặc xám nhạt, mềm, dễ cào bằng móng tay hoặc đinh, khác với vữa xi măng xám cứng. Khi phân vân, hãy cạo thử một mảng nhỏ và hỏi người có kinh nghiệm trước khi quyết định trát cả tường bằng loại vữa nào.
Đặt việc sửa tường vào đúng thứ tự cải tạo
Cạo trát lại tường là việc tạo nhiều bụi và xà bần, nhưng lại thuộc nhóm hoàn thiện, nên phải đi sau các việc kết cấu, đi lại điện nước và chống thấm. Nếu trát xong mới đục rãnh đi dây điện, đi ống nước mới, thì lại phải vá thêm một lần, và chính những đường vá rãnh đó hay nứt về sau. Thứ tự hợp lý là: khảo sát và đánh dấu, chặn nguồn ẩm, xử lý gạch hỏng và phần kết cấu nếu có, đi điện nước âm tường, rồi mới trát lại.
Với chân tường bị ẩm, cần thêm thời gian chờ tường khô sau khi đã chặn nguồn ẩm. Thời gian này tuỳ độ dày tường, mức ẩm ban đầu và thời tiết, có khi kéo dài nhiều tuần. Nên sắp xếp để phần chân tường được cạo sớm trong đợt cải tạo, cho nó có thời gian khô trong lúc làm các hạng mục khác, thay vì cạo xong là trát ngay.
Khi bàn khối lượng với nhà thầu, nên tách rõ: diện tích cạo bỏ trát cũ, diện tích trát mới, số lượng gạch thay, chiều dài lưới gia cường, phần xử lý chân tường. Ghi chung một dòng trát lại tường cũ thì rất khó kiểm tra và dễ phát sinh tranh cãi khi thợ cạo ra mới thấy hỏng nhiều hơn dự kiến. Phần dự phòng cho những gì lộ ra sau khi cạo nên có sẵn trong ngân sách từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Tường bị bong vữa ở chân có trát lại được ngay không?
Nên tìm và xử lý nguồn ẩm trước. Nếu chân tường bong do ẩm từ nền lên, trát lại ngay thì sau vài mùa sẽ bong lại. Cần chặn ẩm, để tường ráo, xử lý muối, rồi mới trát bằng vữa phù hợp và sơn loại cho hơi ẩm thoát ra.
Vệt trắng như phấn ở chân tường là gì?
Thường là muối kết tinh do nước từ đất ngấm lên tường mang theo muối hoà tan, khi bay hơi để lại trên bề mặt. Muối làm bở vữa và gạch từ bên trong, đẩy bong sơn. Đây là dấu hiệu chân tường đang bị ẩm kéo dài.
Làm sao biết nên vá hay trát lại cả tường?
Gõ kiểm tra toàn bộ mặt tường, đánh dấu chỗ bộp, cạo thử vài chỗ. Nếu chỉ vài mảng nhỏ rải rác và phần còn lại cứng chắc thì vá; nếu bộp lan rộng hoặc vữa bở như cát trên cả tường thì nên cạo bỏ và trát lại toàn bộ.
Gạch chân tường bị mủn có cần thay không?
Gạch mủn sâu thì nên thay hoặc gia cố trước khi trát lại. Tường ngăn có thể thay từng viên xen kẽ. Tường chịu lực thì cần kỹ sư đánh giá, có thể phải chống đỡ tạm và thay theo từng đoạn ngắn, không tự đục cả dải chân tường.
Có nên trát vữa xi măng lên tường nhà cũ xây vữa vôi không?
Không nên trát lớp vữa xi măng cứng, đặc đè lên tường vữa vôi, vì nó nhốt hơi ẩm và dễ bong cả mảng. Nên hỏi thợ có kinh nghiệm nhà cũ để chọn vữa tương thích, mềm và thoát hơi hơn.
Trát lại tường bao lâu thì sơn được?
Tuỳ chiều dày lớp trát, loại vữa và thời tiết, thường phải đợi tường khô hẳn, lâu hơn khi trời nồm ẩm hoặc lớp trát dày. Sơn sớm khi tường còn ẩm dễ làm sơn phồng rộp, loang màu. Nên hỏi thợ và đọc hướng dẫn của vật liệu.