Sàn mái bê tông cũ rỉ nước có màu vàng nâu là dấu hiệu nước đã đi xuyên qua bản sàn và gặp thép bên trong; nếu bản sàn còn chắc, thép mới gỉ cục bộ thì sửa lớp trên kèm vá mặt dưới là đủ, nếu thép gỉ diện rộng, bê tông bong nhiều mảng hoặc sàn võng thì phải tính tới gia cố từ dưới hoặc đục bỏ đổ lại, theo đánh giá của kỹ sư kết cấu. Sai lầm hay gặp là chỉ làm lại chống thấm phía trên rồi sơn trần, để phần thép gỉ bên trong tiếp tục âm thầm hỏng.
Bài này tập trung vào phần kết cấu của bản sàn mái: đọc các dấu hiệu từ hai mặt, ba hướng xử lý và điều kiện của từng hướng, cùng những việc kéo theo khi chọn đổ lại. Cách làm lớp chống thấm sân thượng chi tiết được viết riêng trong chuyên mục chống thấm khi cải tạo trên trang này; ở đây chỉ nhắc khi nó liên quan đến quyết định kết cấu.
Nước gỉ chảy từ trần đang nói gì
Nước mưa thấm qua sàn mái thường để lại vệt ố vàng nhạt trên trần do cuốn theo bụi và chất trong vữa. Khi vệt ố chuyển sang màu nâu đỏ, nước nhỏ giọt có màu gỉ, hoặc trần bắt đầu phồng rộp thành những vệt chạy song song cách đều nhau, thì nhiều khả năng nước đã gặp thép sàn. Những vệt song song đó thường chạy đúng theo đường các thanh thép bên trong.
Ở giai đoạn tiếp theo, lớp bê tông bảo vệ phía dưới thép bị gỉ đẩy bung ra, rơi từng mảng nhỏ, lộ ra thanh thép sẫm màu. Nhiều nhà phát hiện ra chuyện này khi tháo trần thạch cao cũ trong đợt cải tạo, vì lớp trần giả đã che kín mặt dưới sàn mái suốt nhiều năm. Đó là lý do khi cải tạo nhà cũ có trần giả dưới sàn mái, nên tháo ra kiểm tra trước khi quyết định làm gì với trần.
Sàn mái là nơi chịu điều kiện khắc nghiệt nhất trong nhà: nắng nóng ban ngày, mưa ban đêm, nước đọng ở chỗ phẳng, rêu, và thường bị người dùng chất thêm đồ, bồn nước, chậu cây. Lớp chống thấm cũ, nếu có, sau vài chục năm gần như chắc đã hết tác dụng. Vì vậy, với nhà cũ, coi sàn mái là hạng mục phải xem kỹ trong mọi đợt cải tạo, kể cả khi trần chưa có dấu hiệu gì.
Xem mặt trên: những gì chủ nhà tự quan sát được
Mặt trên sàn mái cho biết nước vào từ đâu và vì sao nó đọng lại. Một buổi đi xem kỹ, tốt nhất ngay sau cơn mưa, nên ghi lại những điều sau:
- Chỗ nước đọng sau mưa và thời gian nó còn đọng: đây thường là vị trí thấm chính, do độ dốc kém hoặc nền bị lún võng.
- Ống thoát nước mưa có bị tắc, quá nhỏ, quá ít so với diện tích mái không; cổ ống, chỗ ống xuyên sàn có nứt quanh không.
- Lớp gạch lát, lớp vữa trên mặt sàn có bong rộp, gõ nghe bộp, nứt theo ô không.
- Chân tường sân thượng, chân bồn nước, chân lan can, chỗ ống xuyên sàn: những điểm giao nhau hay thấm nhất.
- Có vật nặng nào đặt lâu năm trên sàn: bồn nước, bể xây, chậu cây lớn, lớp đất trồng, vật liệu chất đống.
- Có ai đã từng lát chồng nhiều lớp gạch, láng thêm nhiều lớp vữa lên nhau qua các lần sửa không; hỏi người bán nhà hoặc hàng xóm lâu năm nếu không rõ.
Mục cuối hay bị bỏ qua mà lại rất quan trọng. Mỗi lần chống dột kiểu cũ, nhiều nhà láng thêm một lớp vữa rồi lát gạch đè lên, sau vài lần như vậy sàn mái phải gánh thêm một lớp khá dày và nặng. Kỹ sư cần biết điều này khi đánh giá, và nó cũng là lý do để bóc bỏ chứ không phủ đè thêm lần nữa.
Xem mặt dưới: phần quyết định mức độ
Mặt dưới sàn mái cho biết thép đã hỏng tới đâu. Phần này nên có thợ hoặc kỹ sư cùng xem, nhưng chủ nhà nên biết những điểm cần chú ý:
- Diện tích có vệt gỉ, phồng rộp hoặc bong mảng: một vài vị trí nhỏ hay lan khắp ô sàn.
- Thép lộ ra còn tròn, mới gỉ bề mặt, hay đã mỏng dẹt, bong từng lớp vảy, có chỗ đứt.
- Gõ nhẹ bằng búa nhỏ quanh vùng bong: tiếng chắc đanh là bê tông còn tốt, tiếng bộp rỗng là lớp bảo vệ đã tách khỏi thép.
- Sàn có võng thấy bằng mắt không: căng một sợi dây giữa hai mép đối diện của ô sàn, nhìn khoảng hở ở giữa.
- Có vết nứt chạy dọc giữa ô sàn hoặc nứt ở mép sàn giáp dầm, giáp tường không.
- Dầm đỡ sàn mái có cùng tình trạng không: dầm hỏng thì vấn đề lớn hơn một ô sàn.
Nếu thấy thép mỏng đi rõ, sàn võng, hay hư hỏng lan trên nhiều ô sàn, thì đừng đặt thêm vật nặng lên sàn mái, đừng cho thợ đứng tập kết vật liệu ở đó, và mời kỹ sư kết cấu khảo sát trước khi bàn chuyện chống thấm.
Ba hướng xử lý và điều kiện của từng hướng
Tuỳ kết quả xem hai mặt, việc xử lý thường rơi vào một trong ba hướng. Chọn hướng nào là quyết định của kỹ sư kết cấu dựa trên khảo sát; bảng dưới giúp chủ nhà hiểu phạm vi và hệ quả:
| Hướng | Hợp khi nào | Gồm những việc | Hệ quả cần biết |
|---|---|---|---|
| Sửa lớp trên, vá mặt dưới | Bản sàn còn chắc, thép gỉ cục bộ vài chỗ, sàn không võng | Bóc lớp lát và lớp vữa cũ, làm lại độ dốc, thoát nước, chống thấm, lát lại; mặt dưới xử lý thép gỉ và đắp vữa sửa chữa tại các vị trí bong | Ít xáo trộn nhất, vẫn ở được tầng dưới, phải xử lý cả hai mặt chứ không chỉ mặt trên |
| Gia cố từ dưới | Thép gỉ nhiều chỗ nhưng chưa mất tiết diện nghiêm trọng, bản sàn chưa võng lớn | Ngoài các việc trên, kỹ sư có thể chỉ định gia cố mặt dưới bằng vật liệu sợi dán, lưới thép và vữa, hoặc dầm phụ | Cần bản vẽ, đơn vị chuyên môn, có thể làm thấp trần một chút |
| Đục bỏ, đổ lại sàn mái | Thép gỉ diện rộng, đứt nhiều chỗ, sàn võng, bê tông mủn; hoặc đằng nào cũng định nâng tầng, đổi mái | Chống đỡ, phá dỡ sàn cũ, kiểm tra dầm và đầu tường, làm thép và đổ bê tông mới, chống thấm mới | Tầng trên cùng không ở được trong thời gian thi công, chi phí và thời gian lớn nhất, có thể cần xin phép |
Một trường hợp đặc biệt: nếu kế hoạch cải tạo đã có nâng tầng, thì sàn mái cũ sẽ thành sàn của tầng giữa và phải chịu thêm tải của tầng mới. Lúc này tình trạng thép sàn mái là một trong những thông tin kỹ sư cần để quyết định nâng được không và có phải đổ lại sàn trước hay không.
Nếu chọn đổ lại: những việc kéo theo
Đổ lại sàn mái là can thiệp vào kết cấu chính, không phải sửa bề mặt. Trước khi phá phải chống đỡ tầng dưới theo chỉ dẫn của kỹ sư, chuyển đồ đạc và người ra khỏi tầng trên cùng, che chắn để nước mưa không vào trong lúc mái đang hở. Thời điểm tốt nhất là mùa khô, và nên có phương án mái che tạm bằng bạt hoặc tôn nếu gặp mưa trái mùa.
Khi sàn cũ được phá ra, thường lộ thêm tình trạng của dầm đỡ sàn và đỉnh tường. Đầu dầm gác lên tường, đỉnh cột tầng trên cùng là những chỗ cũng có thể bị gỉ, nứt sau nhiều năm thấm. Chủ nhà nên dự trù trong ngân sách khả năng phải sửa thêm những phần này, và yêu cầu nhà thầu báo ngay khi phát hiện, kèm ảnh, trước khi đổ bê tông mới.
Về thủ tục, thay một bản sàn mái cùng vị trí, cùng cao độ thường được xem là sửa chữa có tác động tới kết cấu chịu lực, nên hỏi UBND xã, phường hoặc Sở Xây dựng nơi có nhà và tra văn bản hiện hành để biết có cần giấy phép hay không. Nếu đổ lại kèm thay đổi cao độ, mở rộng hay làm thêm phòng trên mái thì gần như chắc chắn đụng tới giấy phép; phần này được viết trong chuyên mục cải tạo nhà có cần xin phép.
Những cách làm nên tránh với sàn mái cũ
Phủ đè thêm một lớp vữa dày rồi lát gạch mới lên lớp cũ là cách chống dột quen thuộc nhưng có hại với sàn mái đã yếu, vì mỗi lớp đè lại cộng thêm tải trọng, trong khi thép bên trong vẫn gỉ tiếp. Chỉ quét một lớp chống thấm lên mặt gạch cũ mà không xử lý độ dốc và thoát nước cũng thường chỉ giữ được một hai mùa mưa.
Ở mặt dưới, đóng trần thạch cao hoặc trần nhựa che kín chỗ trần bị gỉ là cách giấu vấn đề, không phải giải quyết. Mảng bê tông bong có thể rơi đè lên trần giả, và khi phát hiện ra thì hư hỏng đã lan rộng. Nếu vẫn muốn làm trần giả sau khi đã sửa, nên chừa một cửa thăm trần ở vị trí hay thấm nhất để kiểm tra định kỳ.
Cuối cùng, đừng đặt bồn nước, bể xây hay trồng cây trong chậu lớn trên sàn mái cũ khi chưa hỏi kỹ sư. Rất nhiều sàn mái nhà cũ hỏng nhanh hơn bình thường chính vì những vật nặng đặt thêm sau này, vừa gây võng vừa làm nứt lớp chống thấm quanh chân.
Thứ tự làm khi sửa sàn mái trong một đợt cải tạo
Với hướng sửa lớp trên và vá mặt dưới, phổ biến nhất ở nhà cũ, trình tự hợp lý để không phải làm lại thường như sau:
- Khảo sát hai mặt, chụp ảnh, ghi vị trí thấm và vị trí bong trên sơ đồ ô sàn; mời kỹ sư nếu có dấu hiệu nặng.
- Dọn hết vật nặng khỏi sàn mái, bóc lớp gạch và lớp vữa cũ tới mặt bê tông, xem lại tình trạng mặt trên lúc đã lộ.
- Xử lý các vị trí thép gỉ ở mặt dưới theo trình tự đục, làm sạch, bảo vệ thép, đắp vữa sửa chữa, có chống đỡ nếu kỹ sư yêu cầu.
- Làm lại độ dốc về phía ống thoát, mở rộng hoặc thêm ống thoát nếu thiếu, xử lý kỹ cổ ống và chân tường.
- Thi công lớp chống thấm, ngâm thử nước đủ thời gian, kiểm tra mặt dưới không có vệt ẩm mới.
- Lát hoàn thiện, làm lớp chống nóng nếu có trong kế hoạch, rồi mới trát, sơn hoặc làm trần ở tầng dưới.
Điểm mấu chốt là sơn trần và làm trần giả luôn đi sau cùng, sau khi đã ngâm thử nước và qua ít nhất một trận mưa lớn nếu kịp. Trần làm xong rồi mới phát hiện còn thấm thì phải tháo ra, tốn gấp đôi.
Câu hỏi thường gặp
Trần nhà nhỏ nước màu vàng nâu là bị gì?
Thường là nước mưa đã thấm qua sàn mái và gặp thép bên trong, cuốn theo gỉ sắt. Nếu kèm phồng rộp theo vệt song song hoặc bong mảng bê tông lộ thép thì thép đã gỉ tới mức đẩy bung lớp bảo vệ. Cần xem cả mặt trên và mặt dưới sàn để đánh giá, và mời kỹ sư nếu thép đã mỏng đi.
Chỉ làm lại chống thấm sân thượng có hết gỉ trần không?
Làm lại chống thấm chặn được nguồn nước mới, nhưng phần thép đã gỉ bên trong và lớp bê tông đã bong ở mặt dưới vẫn phải được xử lý riêng. Bỏ qua mặt dưới thì gỉ vẫn tiếp tục chậm hơn, và mảng bê tông bong vẫn có thể rơi.
Khi nào phải đục bỏ đổ lại sàn mái?
Thường khi thép gỉ diện rộng, đứt nhiều chỗ, bê tông mủn, sàn võng thấy rõ, hoặc khi kế hoạch cải tạo đằng nào cũng thay đổi mái. Quyết định này phải do kỹ sư kết cấu đưa ra sau khảo sát, chủ nhà không nên tự kết luận qua quan sát.
Đổ lại sàn mái nhà cũ có phải xin phép không?
Tuỳ phạm vi và quy định tại địa phương. Thay sàn mái là việc có tác động tới kết cấu chịu lực, nên hỏi UBND xã, phường hoặc Sở Xây dựng và tra văn bản hiện hành trước khi làm. Nếu thay đổi cao độ, làm thêm phòng trên mái thì khả năng cao phải có giấy phép.
Có nên lát gạch mới đè lên sân thượng cũ cho nhanh không?
Không nên với sàn mái nhà cũ đã có dấu hiệu thấm gỉ. Lát đè cộng thêm tải trọng và không xử lý được độ dốc, thoát nước hay lớp chống thấm bên dưới. Nên bóc lớp cũ, xem tình trạng bản sàn, làm lại độ dốc và chống thấm rồi mới lát.
Đặt bồn nước trên sàn mái nhà cũ có an toàn không?
Tuỳ khả năng chịu lực của sàn và vị trí đặt. Bồn nước đầy rất nặng, nên đặt trên dầm hoặc trên giá đỡ truyền tải xuống tường, cột, theo chỉ dẫn của kỹ sư. Với sàn mái đã có dấu hiệu thấm gỉ, cần khảo sát trước khi giữ hoặc thêm bồn.