Sàn gác gỗ cũ bị mục có thể thay bằng sàn gỗ mới đã xử lý chống mối, sàn khung thép hình với tấm sàn nhẹ, hoặc sàn bê tông; với nhà cũ, phương án nhẹ thường an toàn hơn vì tường và móng cũ vốn chỉ tính cho sàn gỗ, còn đổ sàn bê tông nặng hơn nhiều lần thì phải có kỹ sư kiểm tra tường, cột và móng trước. Chỗ hay bị bỏ qua là đầu dầm gối vào tường, nơi gỗ thường mục nặng nhất mà mắt không thấy.
Gác gỗ gặp nhiều ở nhà phố cổ, nhà ống cũ có gác xép, nhà cấp 4 làm thêm gác để đồ. Bài này đi qua cách đánh giá sàn cũ, so các lựa chọn thay thế theo trọng lượng, chiều cao, độ ồn và độ bền, những việc kéo theo khi thay, và các điểm thủ tục. Bài không đưa số tính tải trọng; khả năng chịu lực của tường và móng phải do kỹ sư đánh giá tại chỗ.
Đánh giá sàn gác cũ trước khi quyết định
Trước khi chọn sàn mới, cần biết sàn cũ hỏng tới đâu và cái gì đang đỡ nó. Những điểm nên kiểm tra, tốt nhất cùng thợ mộc hoặc kỹ sư:
- Ván sàn: mục, mềm, lún khi bước, thủng lỗ, có bột gỗ rơi xuống tầng dưới.
- Dầm gỗ đỡ ván: võng giữa nhịp, nứt dọc thớ, có lỗ mọt, gõ nghe rỗng, có đường mui đất của mối bám dọc.
- Đầu dầm chỗ gối vào tường: gỗ ở đây hay ẩm do tường thấm, mục từ trong ra; dùng mũi dùi nhọn thử độ cứng.
- Tường đỡ dầm: tường gạch có nứt dưới chỗ gối dầm không, tường có ẩm, mủn chân không.
- Chiều cao thông thuỷ còn lại ở tầng dưới và trên gác, đo ở chỗ thấp nhất.
- Gác dùng vào việc gì sau cải tạo: để đồ nhẹ, làm phòng ngủ, đặt tủ sách nặng hay đặt bồn nước.
Mục cuối quyết định rất nhiều. Một gác chỉ để đồ nhẹ và một gác làm phòng ngủ có tủ đồ, giường, người đi lại hằng ngày đòi hỏi khả năng chịu tải khác nhau. Hãy nói rõ với kỹ sư định dùng gác làm gì, đừng chỉ nói thay sàn cho chắc.
So các lựa chọn sàn thay thế
Các phương án phổ biến khi thay sàn gác nhà cũ, so tương đối với nhau, không có giá vì giá tuỳ khu vực, thời điểm và vật liệu cụ thể:
| Phương án | Trọng lượng | Ưu điểm | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Thay ván, giữ dầm gỗ còn tốt | Nhẹ nhất, như cũ | Ít xáo trộn, giữ nét nhà cũ, nhanh | Chỉ hợp khi dầm còn tốt; phải xử lý chống mối cho cả gỗ cũ và mới |
| Sàn gỗ mới hoàn toàn | Nhẹ | Ấm, hợp nhà cổ, ít ảnh hưởng tường | Gỗ phải khô, xử lý chống mối mọt; ồn khi đi lại; sợ ẩm |
| Dầm thép hình với tấm sàn nhẹ | Nhẹ đến vừa | Vượt nhịp tốt, thi công nhanh, ít ướt | Chống gỉ cho thép, cách âm kém nếu không có lớp đệm, cần liên kết đúng vào tường |
| Dầm thép với tôn sàn và lớp bê tông mỏng | Vừa | Cứng, lát gạch được, đỡ rung | Nặng hơn hẳn gỗ, cần kỹ sư kiểm tra tường và móng |
| Sàn bê tông cốt thép đổ toàn khối | Nặng nhất | Chắc, chống cháy, cách âm tốt | Thường quá nặng cho tường gạch cũ; gần như luôn cần gia cố, có thể phải xin phép |
Với phần lớn nhà cũ có gác gỗ gối lên tường gạch, các phương án nhẹ ở nửa trên bảng thường được ưu tiên. Mong muốn đổ bê tông cho chắc là dễ hiểu, nhưng chắc ở sàn mà làm nứt tường, lún móng thì không đáng. Quyết định cuối cùng nên dựa trên đánh giá của kỹ sư về tường và móng.
Chỗ gối dầm: nơi quyết định sàn mới bền hay không
Dầm sàn gác cũ thường được gác thẳng vào lỗ chừa trên tường gạch. Đầu dầm nằm trong tường là nơi hơi ẩm từ tường ngấm vào gỗ, không khí lưu thông kém, mối dễ vào theo mạch vữa. Rất nhiều sàn gác trông bên ngoài chỉ mục nhẹ, nhưng khi tháo ra thì đầu dầm đã mục rỗng gần hết, sàn đứng được chỉ nhờ ma sát và thói quen.
Khi thay sàn, dù chọn phương án nào, chỗ gối dầm cũng phải được xử lý cẩn thận: làm sạch lỗ gối, xử lý ẩm cho đoạn tường đó, có thể đổ một đệm bê tông hoặc đặt bản thép đỡ để phân bố lực lên tường, xử lý chống mối cho đầu gỗ mới hoặc chống gỉ cho đầu thép. Với dầm thép, kỹ sư có thể chỉ định liên kết bằng bản mã bắt vào tường hoặc cột thay vì chỉ gác vào lỗ.
Chủ nhà nên yêu cầu nhà thầu chụp ảnh từng lỗ gối dầm sau khi tháo sàn cũ và sau khi xử lý, trước khi đặt dầm mới. Đây là phần bị che khuất hoàn toàn khi xong việc, và cũng là phần hay bị làm ẩu nhất vì nó tốn công mà không ai nhìn thấy.
Trình tự thay sàn gác trong đợt cải tạo
Thay sàn gác thường đi cùng nhiều việc khác trong đợt cải tạo. Thứ tự hợp lý để không phải làm lại:
- Khảo sát, có kỹ sư đánh giá tường đỡ và đưa phương án sàn mới phù hợp với mục đích dùng gác.
- Diệt mối triệt để nếu có mối, trước khi tháo dỡ, để mối không tản sang chỗ khác trong nhà.
- Chống đỡ tạm nếu sàn gác đang đỡ thứ gì khác, như tường ngăn phía trên, cầu thang gác.
- Tháo ván, tháo dầm, kiểm tra và xử lý từng lỗ gối, xử lý ẩm và nứt của tường đỡ.
- Đi trước các đường điện, ống nước cần chạy trong lòng sàn hoặc dưới sàn, vì sau khi đóng sàn sẽ khó đi lại.
- Lắp dầm và tấm sàn mới theo bản vẽ, xử lý chống mối hoặc chống gỉ trước khi lắp.
- Làm lớp cách âm, lớp hoàn thiện mặt sàn, trần tầng dưới, lan can và mép gác.
Đừng quên lan can và lối lên gác. Nhiều gác cũ có cầu thang dốc, lan can thấp hoặc không có; thay sàn là dịp làm lại cho an toàn, nhất là nhà có trẻ nhỏ hoặc người già.
Những điều thường bị quên khi thay sàn gác
Tiếng ồn. Sàn nhẹ truyền tiếng bước chân xuống tầng dưới rõ hơn sàn bê tông. Nếu gác dùng làm phòng ngủ phía trên phòng khách hoặc phòng ngủ khác, nên tính lớp đệm cách âm giữa dầm và tấm sàn, và lớp trần có vật liệu hút âm ở tầng dưới.
Chiều cao. Phương án dùng dầm thép có thể làm sàn dày hơn hoặc mỏng hơn sàn cũ. Tính trước chiều cao thông thuỷ còn lại ở cả hai tầng, vì gác cũ vốn đã thấp, mất thêm vài phân có khi đi lại phải cúi.
Chống cháy. Gác gỗ trong nhà phố cũ, nhất là có bếp ở tầng dưới, là chỗ dễ bén lửa. Khi thay, nên hỏi về vật liệu sàn ít bắt cháy hơn, và đi dây điện trong ống bảo vệ, không đi dây trần sát gỗ.
Thông gió và ẩm. Gác sát mái thường nóng và bí. Nếu làm phòng ở, cần cửa sổ hoặc ô thoáng, và lớp chống nóng mái. Gỗ mới cũng cần không khí lưu thông để không mục lại.
Thủ tục. Thay sàn gác cũ trong phạm vi cũ, cùng cao độ thường là sửa chữa. Nhưng làm thêm gác mới, mở rộng diện tích gác, hay chuyển gác thành một tầng đầy đủ thì có thể bị coi là tăng diện tích sàn và cần xin phép. Hỏi UBND xã, phường hoặc Sở Xây dựng và tra văn bản hiện hành trước khi làm.
Nhà cổ, nhà gỗ muốn giữ nét cũ
Với nhà phố cổ, nhà có giá trị kiến trúc hay nhà trong khu có quy chế quản lý riêng, thay sàn gác không chỉ là chuyện kỹ thuật. Có thể có yêu cầu giữ vật liệu, giữ cao độ, giữ hình thức dầm và ván nhìn từ dưới lên. Trước khi chọn phương án thép hay bê tông, nên hỏi cơ quan quản lý ở địa phương về những gì được phép thay đổi.
Ngay cả khi không có ràng buộc, nhiều chủ nhà vẫn muốn giữ dáng gác gỗ cũ. Cách thường làm là giữ lại những dầm còn tốt, thay đoạn mục bằng gỗ tương tự, gia cố bằng bản thép ẩn ở chỗ ít thấy, và thay ván mới có màu gần với cũ. Phương án này tốn công thợ mộc hơn nhưng giữ được tinh thần ngôi nhà.
Một cách khác là đặt hệ khung thép nhẹ chịu lực chính, rồi ốp gỗ bên ngoài cho giống dầm cũ. Cách này cần thợ khéo và có thiết kế từ trước, nhưng cho phép vừa chắc vừa giữ dáng. Dù chọn cách nào, phần chống mối cho gỗ, cả gỗ cũ giữ lại và gỗ mới, luôn phải làm kỹ, vì đó là lý do sàn cũ mục ngay từ đầu.
Dấu hiệu sàn gác phải ngưng dùng ngay
Có những sàn gác không chờ được tới đợt cải tạo. Nếu khi bước lên thấy ván lún sâu, dầm kêu răng rắc, sàn rung mạnh, có mảnh gỗ hoặc bột gỗ rơi xuống thường xuyên ở tầng dưới, hay thấy dầm võng rõ khi nhìn từ dưới lên, thì nên ngưng dùng gác ngay: dọn bớt đồ nặng xuống, không cho trẻ em lên chơi, và mời người có chuyên môn đến xem. Một sàn gác sập thường không báo trước nhiều.
Đặc biệt cẩn thận với gác dùng làm chỗ ngủ, gác chứa hàng hoá ở nhà phố kinh doanh, và gác có đặt bồn nước. Ba trường hợp này tải trọng lớn và kéo dài, sàn gỗ đã yếu sẽ hỏng nhanh. Nếu phải dùng tạm trong lúc chờ thay, có thể nhờ thợ chống thêm cột tạm dưới giữa nhịp dầm theo chỉ dẫn của người có chuyên môn, nhưng đây chỉ là giải pháp ngắn ngày.
Khi tháo sàn cũ, thợ thường tìm thấy những thứ người trong nhà không ngờ: tổ mối lớn trong lòng dầm, dây điện cũ bị chuột cắn trần lõi, ống nước rò âm thầm làm mục một góc. Vì vậy dù sàn trông còn tạm được, nếu gác đã vài chục năm và chưa từng được mở ra kiểm tra, đợt cải tạo là dịp nên mở ít nhất một vài tấm ván để nhìn tận mắt.
Câu hỏi thường gặp
Sàn gác gỗ cũ có đổ bê tông thay được không?
Có thể, nhưng sàn bê tông nặng hơn nhiều so với sàn gỗ, trong khi tường và móng nhà cũ thường chỉ được làm cho sàn gỗ. Cần kỹ sư kết cấu kiểm tra tường, cột, móng và có thể phải gia cố. Với nhiều nhà cũ, phương án sàn nhẹ hợp lý hơn.
Sàn khung thép tấm nhẹ có bị ồn không?
Sàn nhẹ truyền tiếng bước chân và tiếng va chạm rõ hơn sàn bê tông. Có thể giảm bằng lớp đệm cách âm giữa dầm và tấm sàn, lớp lót dưới mặt sàn hoàn thiện, và trần tầng dưới có vật liệu hút âm. Nên tính ngay từ thiết kế.
Dầm gỗ cũ còn dùng lại được không?
Được nếu dầm còn chắc, không võng, không mục ở đầu gối và không có mối mọt hoạt động. Phải kiểm tra từng dầm, nhất là đoạn nằm trong tường, và xử lý chống mối trước khi dùng lại. Dầm nghi ngờ thì nên thay.
Thay sàn gác cũ có phải xin phép không?
Thay sàn trong phạm vi cũ, cùng cao độ thường là sửa chữa. Làm thêm gác, mở rộng diện tích gác hoặc biến gác thành một tầng có thể bị coi là tăng diện tích sàn và cần giấy phép. Nên hỏi UBND xã, phường hoặc Sở Xây dựng và tra văn bản hiện hành.
Gỗ mới làm sàn gác cần xử lý gì trước khi lắp?
Gỗ cần khô đủ để không cong vênh sau khi lắp, được xử lý chống mối mọt theo hướng dẫn của đơn vị có chuyên môn, đặc biệt ở đầu dầm gối vào tường. Chỗ gối nên có lớp ngăn ẩm giữa gỗ và tường.
Có nên đặt bồn nước trên gác gỗ không?
Không nên đặt bồn nước trên sàn gác gỗ nhà cũ. Bồn nước đầy rất nặng, gây võng và mục do rò rỉ. Nếu bắt buộc phải đặt ở tầng gác, cần kỹ sư thiết kế giá đỡ truyền tải xuống tường hoặc cột chứ không đặt lên ván sàn.