Tháo dỡ và đổ xà bần thường chiếm một phần đáng kể trong tiền cải tạo nhà cũ, nhất là khi đục nền, đập tường hay thay mái, nhưng lại là khoản hay vắng mặt nhất trong bảng dự trù của chủ nhà. Lý do là nó không để lại gì để nhìn thấy: tiền bỏ ra để làm mất đi một thứ, chứ không tạo ra thứ mới.
Khoản này gồm bốn phần: công đục phá, công gom và đóng bao, vận chuyển ra khỏi nhà tới điểm tập kết, và chở đi đổ đúng nơi quy định. Bài này hướng dẫn ước khối lượng theo từng việc phá dỡ, liệt kê những chi phí đi kèm, và những điều nên ghi vào hợp đồng để không phát sinh. Không có giá cụ thể; đơn giá công và xe chở mỗi nơi một khác, hỏi trực tiếp nhà thầu ở khu vực mình.
Vì sao xà bần nhà cũ nhiều hơn người ta tưởng
Một viên gạch lát nền cũ không chỉ có viên gạch. Bên dưới là lớp vữa lót, có khi là cả lớp bê tông gạch vỡ đổ nền từ mấy chục năm trước. Đục một m² nền thường ra khối phế thải dày gấp nhiều lần độ dày viên gạch. Tường cũng vậy: tường gạch dày, trát hai mặt, đập ra thể tích phình lên vì các mảnh vỡ không xếp khít như lúc còn nguyên.
Nhà cũ còn hay có những lớp cải tạo chồng lên nhau. Sân thượng có hai, ba lớp gạch chống nóng của các đời sửa trước. Nền tầng trệt có khi đã được nâng một lần bằng cách đổ đè lên nền cũ. Trần có lớp trần nhựa đóng dưới trần vôi rơm. Mỗi lớp đều phải bóc ra khi làm lại, và mỗi lớp đều thành xà bần.
Thêm vào đó là đồ đạc, vật dụng cũ chủ nhà muốn bỏ: tủ bếp hỏng, bồn cầu cũ, cửa gỗ mục, đệm cũ. Những thứ này không phải xà bần xây dựng nhưng thường đi chung chuyến xe, và nhiều nơi tính thêm tiền vì cồng kềnh hoặc vì bãi đổ không nhận lẫn rác sinh hoạt.
Ước khối lượng xà bần theo từng việc phá dỡ
Chủ nhà không cần tính chính xác, chỉ cần biết việc nào ra nhiều, việc nào ra ít để không bất ngờ. Bảng dưới xếp theo mức độ tương đối, dùng để hỏi nhà thầu đã tính đủ chưa:
| Việc phá dỡ | Đơn vị đo | Mức xà bần tương đối | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đục gạch nền và lớp vữa lót | m² nền | trung bình đến nhiều | Nhiều hơn nếu đục cả lớp bê tông nền cũ để hạ cốt |
| Đập tường gạch ngăn phòng | m² tường | nhiều | Tường dày và trát hai mặt ra khối lớn |
| Đục gạch ốp tường nhà vệ sinh, bếp | m² ốp | ít đến trung bình | Thường làm cùng đục nền nhà vệ sinh |
| Bóc lớp chống nóng sân thượng | m² sân | nhiều | Gạch lá nem, gạch hộp, vữa tạo dốc rất nặng |
| Tháo mái ngói, mái tôn | m² mái | ít về khối nhưng cồng kềnh | Một phần ngói, xà gồ có thể thu hồi |
| Tháo trần, cửa, thiết bị | m², bộ, cái | ít | Cồng kềnh, có thể bán lại phế liệu một phần |
Nhà thầu có kinh nghiệm thường quy đổi ra số khối hoặc số chuyến xe. Hỏi họ ước bao nhiêu chuyến, chuyến loại xe gì; con số này giúp so giữa các báo giá dễ hơn là một dòng "phá dỡ trọn gói".
Bốn khoản cấu thành tiền phá dỡ và xà bần
Công đục phá. Tính theo m² hoặc theo công thợ. Đục bằng tay chậm nhưng ít rung, đục bằng máy nhanh hơn nhưng ồn và rung, dễ ảnh hưởng nhà bên và làm nứt phần muốn giữ. Nhà cũ yếu thường phải đục nhẹ tay, tốn công hơn.
Công gom, đóng bao. Xà bần phải xúc vào bao hoặc thùng để mang đi. Ở nhà nhiều tầng, việc này kèm theo công khuân từ trên xuống, có khi phải dùng máng trượt hoặc ròng rọc.
Vận chuyển ra điểm tập kết. Nhà trong hẻm nhỏ, ngõ sâu, xe lớn không vào được thì phải trung chuyển bằng xe nhỏ hoặc gánh tay ra đầu hẻm. Đây là khoản làm tiền xà bần ở nhà hẻm cao hơn nhà mặt đường.
Chở đi đổ. Thuê xe chở tới nơi tiếp nhận phế thải xây dựng. Chi phí phụ thuộc quãng đường, loại xe, khung giờ xe được phép chạy trong đô thị và phí tiếp nhận nếu có.
Những chi phí đi kèm ít ai ghi vào bảng
Che chắn và vệ sinh là khoản đầu tiên. Đục phá trong nhà cũ sinh bụi rất nhiều; muốn giữ đồ đạc và không làm phiền hàng xóm thì phải căng bạt, dán kín cửa, che chắn mặt tiền. Sau mỗi đợt phá còn phải dọn dẹp, tưới nước dập bụi, rửa đường trước cửa.
Khoản thứ hai là bảo vệ phần muốn giữ. Muốn đục gạch ốp nhưng giữ bồn tắm, muốn đập vách nhưng giữ sàn gỗ, thì phải che đỡ, kê lót, làm chậm hơn. Báo giá phá dỡ rẻ thường là phá kiểu không cần giữ gì.
Khoản thứ ba là chống đỡ tạm. Đập một bức tường mà chưa chắc nó có chịu lực hay không thì phải có ý kiến kỹ sư trước, và nếu cần thì chống đỡ trần, sàn bên trên trong lúc làm. Đây không phải việc thợ phá dỡ tự quyết. Cách nhận biết tường chịu lực có ở mục sửa nứt, lún và gia cố.
Khoản cuối là thời gian. Phá dỡ nhà cũ thường mất lâu hơn dự kiến vì phải làm trong giờ cho phép gây ồn, phải chờ xe chở, phải dừng khi hàng xóm phản ánh. Thời gian kéo dài thì tiền ở tạm của chủ nhà cũng kéo dài.
Đổ xà bần đúng nơi: chuyện không chỉ là tiền
Đổ xà bần lén ra bãi đất trống, lề đường hay kênh rạch là hành vi bị xử phạt theo quy định về bảo vệ môi trường, và chủ công trình có thể bị liên đới. Vài điều nên làm:
- Hỏi nhà thầu xà bần sẽ được chở đi đâu, ai chịu trách nhiệm chở và đổ.
- Ghi trong hợp đồng rằng nhà thầu chịu trách nhiệm vận chuyển và đổ phế thải đúng nơi quy định.
- Không để xà bần tập kết lâu trước cửa, lấn lòng đường; nếu phải tập kết tạm, hỏi tổ dân phố hoặc UBND phường, xã về chỗ và thời gian được phép.
- Tách riêng vật liệu có thể bán lại (sắt thép, nhôm, dây đồng, ngói tốt) để giảm khối lượng phải đổ.
- Không đốt gỗ cũ, trần nhựa, dây điện tại chỗ.
Quy định cụ thể về nơi tiếp nhận và mức xử phạt khác nhau theo tỉnh, thành phố và thay đổi theo thời gian. Nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi UBND xã, phường nơi có nhà. Nếu đã lỡ bị lập biên bản hay có tranh chấp với nhà thầu về việc đổ thải, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Giảm khối lượng phải phá: cách tiết kiệm thật sự
Cách rẻ nhất để giảm tiền xà bần là phá ít đi. Trước khi quyết định đục toàn bộ nền, nên hỏi xem lớp gạch cũ có lát đè được không: nếu nền bằng, không bong rộp, không cần hạ cốt, thì lát đè bằng vật liệu phù hợp có thể bỏ được cả khoản đục lẫn khoản chở. Nhưng lát đè làm nền cao lên, phải xem cửa và bậc cầu thang có còn vừa không.
Tương tự, tường không cần phá hết để làm phòng rộng hơn; có khi chỉ cần mở một ô cửa lớn. Mái tôn cũ còn tốt có thể giữ khung, chỉ thay tấm. Mỗi lần giữ được một phần là bớt được một khoản phá, chở, đổ và cả khoản làm lại.
Ngược lại, có những chỗ nên phá thật triệt để: sân thượng thấm lâu năm, nền nhà vệ sinh dột xuống tầng dưới, tường mủn chân vì ẩm. Phá nửa vời ở những chỗ này để tiết kiệm thì vài năm sau lại phá lần nữa. Quyết định giữ hay phá nên dựa vào hiện trạng thật, được thợ hoặc kỹ sư có kinh nghiệm xem tận nơi.
Ghi gì vào hợp đồng để khoản phá dỡ không phát sinh
Phần lớn tranh cãi về xà bần bắt đầu từ một câu mơ hồ trong báo giá kiểu "phá dỡ theo hiện trạng". Khi đục ra, lớp nền dày hơn dự kiến, nhà thầu nói khối lượng tăng; chủ nhà nói đã báo trọn gói. Không ai sai hẳn, vì không ai ghi rõ từ đầu.
Cách tránh là ghi phạm vi phá dỡ bằng vị trí và diện tích: đục nền tầng trệt bao nhiêu m², đục tới lớp nào; đập vách nào, dài bao nhiêu; bóc lớp chống nóng sân thượng tới mặt sàn bê tông. Kèm theo là khối lượng xà bần ước tính hoặc số chuyến xe, và cách tính khi thực tế vượt: tính thêm theo chuyến, theo m², hay nhà thầu chịu trong một ngưỡng nhất định.
Hợp đồng cũng nên nói ai chịu dọn dẹp mỗi ngày, ai chịu hư hại cho nhà bên do rung và bụi, xà bần tập kết ở đâu và không quá bao lâu, vật liệu thu hồi thuộc về ai. Những điều này nghe vụn vặt nhưng chính là chỗ hay sinh xích mích giữa chủ nhà, nhà thầu và hàng xóm. Ghi ra giấy từ đầu rẻ hơn nhiều so với cãi nhau khi công trình đang dở.
Cuối cùng, nên chụp ảnh và quay video hiện trạng trước khi phá, cả trong nhà mình lẫn tường giáp nhà bên. Bộ ảnh này vừa là căn cứ đo khối lượng, vừa là bằng chứng nếu có tranh chấp về nứt, thấm sau này.
Câu hỏi thường gặp
Chi phí đổ xà bần có nằm trong báo giá cải tạo không?
Tuỳ nhà thầu. Có bên gộp vào đơn giá phá dỡ, có bên tách riêng theo chuyến xe, có bên để chủ nhà tự lo. Hỏi rõ và ghi bằng chữ trong báo giá, kèm số chuyến hoặc số khối ước tính, để khỏi tranh cãi khi xe đến.
Nhà trong hẻm nhỏ có tốn tiền xà bần hơn không?
Thường là có. Xe lớn không vào được thì phải trung chuyển bằng xe nhỏ hoặc khuân tay ra đầu hẻm, tốn công và thời gian. Một số khu còn hạn chế giờ xe tải chạy, làm việc chở phải dồn vào khung giờ nhất định.
Tự thuê xe chở xà bần có rẻ hơn để nhà thầu lo không?
Có thể rẻ hơn một chút nhưng chủ nhà phải tự lo điều phối, giờ xe, nơi đổ và chịu trách nhiệm nếu đổ sai chỗ. Nếu nhà thầu đã có đầu mối quen thì để họ lo, chỉ cần yêu cầu ghi rõ trách nhiệm đổ đúng nơi quy định.
Đồ cũ như cửa, sắt, ngói có bán lại được không?
Một phần bán được cho người thu mua phế liệu hoặc người cần vật liệu cũ, như sắt thép, nhôm, dây đồng, ngói còn nguyên. Số tiền thu lại thường không lớn nhưng giảm được khối lượng phải chở đi đổ. Nên thoả thuận trước với nhà thầu ai được giữ phần thu hồi.
Có nên đục bỏ hết gạch nền cũ khi cải tạo không?
Không phải lúc nào cũng cần. Nền còn phẳng, không bong rộp, không cần hạ hay nâng cốt thì có thể cân nhắc lát đè. Nền bong, thấm, rỗng tiếng khi gõ, hoặc cần đi lại đường ống bên dưới thì nên đục bỏ để làm lại cho chắc.