Không có một tỉ lệ cố định cho chi phí cải tạo vì mỗi kiểu sửa có cơ cấu khác nhau: sửa nhẹ để ở lại thì phần hoàn thiện chiếm phần lớn, cải tạo sâu có đục phá và gia cố thì phần thô và tháo dỡ phình lên, còn làm lại điện nước toàn nhà có thể chiếm một phần không nhỏ dù nhìn bên ngoài chẳng thấy gì mới. Biết cơ cấu giúp chủ nhà nhận ra báo giá nào đang thiếu khoản, và phân bổ tiền hợp lý ngay từ đầu.
Bài này chia chi phí cải tạo thành các nhóm, mô tả ba kiểu cải tạo thường gặp với cơ cấu tương đối của từng kiểu, rồi chỉ cách dùng tỉ trọng để soát báo giá. Các tỉ lệ trong bài chỉ là khoảng tham khảo để thấy hình dạng chung, không phải chuẩn; nhà cụ thể có thể lệch xa, và chỉ báo giá bóc theo hạng mục mới cho con số thật.
Chi phí cải tạo chia thành những nhóm nào
Tháo dỡ và xà bần. Đục phá, gom, chở, đổ. Nhóm này không có trong nhà xây mới, nhưng ở nhà cũ có khi lớn hơn người ta tưởng.
Phần thô và kết cấu. Gia cố, xây tường mới, đổ sàn, nâng nền, làm lại mái, chống thấm lớp nền. Đây là phần quyết định nhà có bền không.
Điện nước. Dây, ống, tủ điện, aptomat, ống cấp thoát, bể nước, máy bơm, hố ga. Phần lớn nằm trong tường và sàn, làm một lần cho đúng.
Hoàn thiện. Trát, bả, sơn, lát, ốp, trần, cửa, lan can. Phần nhìn thấy, dễ đổi ý và dễ đội tiền vì chọn vật tư.
Thiết bị. Thiết bị vệ sinh, bếp, bình nóng lạnh, đèn, quạt, điều hoà. Thường do chủ nhà chọn và mua, giá dao động rất rộng.
Chi phí gián tiếp. Khảo sát, thiết kế, giấy phép, giám sát, che chắn, ở tạm, dự phòng. Không thấy trên công trình nhưng nằm trong ngân sách.
Ba kiểu cải tạo và cơ cấu chi phí tương đối
Bảng dưới mô tả hình dạng chung của chi phí theo ba kiểu cải tạo hay gặp. Mức "nhỏ, vừa, lớn" là tương đối so với các nhóm khác trong cùng kiểu, không phải số tiền:
| Nhóm chi phí | Làm mới bề mặt, ở lại | Cải tạo toàn diện, giữ kết cấu | Cải tạo sâu có gia cố, nâng tầng |
|---|---|---|---|
| Tháo dỡ và xà bần | nhỏ | vừa | vừa đến lớn |
| Phần thô và kết cấu | rất nhỏ | vừa | lớn nhất |
| Điện nước | nhỏ, chỉ sửa chỗ hỏng | vừa đến lớn, làm lại toàn bộ | vừa |
| Hoàn thiện | lớn nhất | lớn | lớn |
| Thiết bị | tuỳ chọn | vừa | vừa |
| Chi phí gián tiếp | rất nhỏ | nhỏ đến vừa | vừa, có kiểm định và giấy phép |
Điểm đáng chú ý: ở kiểu cải tạo toàn diện, điện nước làm lại toàn bộ có thể chiếm một phần khá lớn, ngang một nhóm hoàn thiện. Người lần đầu sửa nhà thường dự trù điện nước rất ít vì chỉ nghĩ tới mấy cái ổ cắm và vòi nước.
Kiểu một: làm mới bề mặt để ở lại
Đây là kiểu sửa phổ biến khi nhà còn chắc, không thấm, chỉ cũ và xuống màu: sơn lại, thay gạch một vài phòng, làm trần, thay cửa, đổi thiết bị vệ sinh. Tiền đi phần lớn vào vật tư hoàn thiện và công thợ hoàn thiện. Vì thế, chỉ cần đổi loại gạch hay loại sơn là tổng tiền thay đổi rõ.
Rủi ro của kiểu này là che đi bệnh cũ. Sơn mới lên tường đang ẩm thì vài tháng sau phồng rộp. Lát gạch mới lên sàn nhà vệ sinh đang thấm thì dột vẫn dột. Trước khi dồn tiền vào bề mặt, nên kiểm tra chắc rằng không có thấm, nứt, điện chập chờn; nếu có, phải chuyển một phần ngân sách sang xử lý gốc.
Trong kiểu này, phần dự phòng có thể để thấp hơn so với cải tạo sâu, nhưng vẫn cần, vì tháo lớp cũ ra hay lộ thêm hư hỏng nhỏ.
Kiểu hai: cải tạo toàn diện nhưng giữ kết cấu
Nhà có khung còn tốt nhưng mọi thứ bên trong đã hết đời: dây điện cũ, ống nước kẽm gỉ, nền bong, nhà vệ sinh dột, bố trí phòng không còn hợp. Chủ nhà đục gần hết lớp hoàn thiện, đi lại điện nước, có thể xây lại vài vách, đổi vị trí bếp hoặc nhà vệ sinh.
Cơ cấu chi phí lúc này trải rộng hơn: tháo dỡ và xà bần thành một khoản rõ ràng, điện nước làm mới toàn bộ chiếm phần đáng kể, phần thô có thêm việc xây vách, nâng hoặc hạ nền chỗ đổi công năng, chống thấm làm lại toàn bộ khu ướt. Hoàn thiện vẫn lớn nhưng không còn chiếm áp đảo.
Đổi vị trí nhà vệ sinh hay bếp là việc kéo theo nhiều khoản nhất: ống thoát phải có độ dốc, có khi phải nâng sàn hoặc đục sàn, có khi đổi cả vị trí bể phốt. Một quyết định trên bản vẽ có thể làm phần điện nước và phần thô cùng tăng.
Kiểu ba: cải tạo sâu có gia cố hoặc nâng tầng
Khi nhà phải gia cố móng, cột, dầm hay nâng thêm tầng, phần thô và kết cấu thường thành nhóm lớn nhất, và chi phí gián tiếp cũng tăng vì cần khảo sát, kiểm định, thiết kế, giấy phép. Đây là kiểu duy nhất mà phần không nhìn thấy có thể lớn hơn phần nhìn thấy.
Chủ nhà làm kiểu này hay mắc một lỗi: dự trù đủ phần xây nhưng hết tiền ở phần hoàn thiện, phải dọn vào ở trong nhà dang dở. Cách tránh là chốt phần kết cấu theo phương án kỹ sư trước, rồi mới quyết mức hoàn thiện theo số tiền còn lại, thay vì chọn gạch đẹp từ đầu.
Mọi việc liên quan kết cấu ở kiểu này phải do kỹ sư kết cấu khảo sát và đưa phương án. Chi phí cho kỹ sư nhỏ so với cái giá của một phương án gia cố sai.
Vì sao cơ cấu chi phí nhà cũ khác hẳn nhà xây mới
Với nhà xây mới, phần thô và phần hoàn thiện thường chia nhau gần hết ngân sách, điện nước là một phần nhỏ đi kèm, còn tháo dỡ gần như không có. Người đã từng xây nhà hay mang cảm giác đó sang khi sửa nhà cũ, và đó là chỗ bắt đầu dự trù sai.
Nhà cũ có ba điểm khác. Thứ nhất, mọi thứ mới phải đi qua bước gỡ thứ cũ, nên có thêm hẳn một nhóm tháo dỡ. Thứ hai, thợ làm trong không gian chật, có khi có người ở, phải che chắn, phải giữ những phần không sửa, nên công trên mỗi đơn vị khối lượng cao hơn làm trên mặt bằng trống. Thứ ba, điện nước ở nhà cũ thường phải làm lại toàn bộ chứ không vá, vì dây và ống đã hết tuổi thọ và đi theo những đường không ai còn nhớ.
Vì thế một căn nhà cải tạo toàn diện có khi có tổng tiền trên mỗi m² không thấp hơn xây mới bao nhiêu, dù chỉ giữ lại phần khung. Biết trước điều này giúp chủ nhà không bị sốc khi nhận báo giá, và cân nhắc đúng lúc giữa cải tạo với đập xây lại.
Ví dụ giả định: chia một ngân sách cải tạo toàn diện theo nhóm
Giả định chủ nhà có một ngân sách gọi là N cho căn nhà phố hai tầng, giữ kết cấu, làm lại toàn bộ bên trong. Cách chia dưới đây chỉ là ví dụ minh hoạ thứ tự giữ tiền, không phải tỉ lệ chuẩn:
| Thứ tự giữ tiền | Nhóm | Phần ví dụ của N | Lý do để ở thứ tự này |
|---|---|---|---|
| 1 | Chi phí gián tiếp và dự phòng | khoảng một phần năm | Để riêng trước, không đụng vào khi chọn vật tư |
| 2 | Tháo dỡ, phần thô, chống thấm | khoảng một phần tư | Quyết định độ bền, sửa lại rất tốn |
| 3 | Điện nước làm lại | khoảng một phần sáu | Nằm trong tường, làm một lần |
| 4 | Hoàn thiện | phần lớn còn lại | Co giãn được theo vật tư |
| 5 | Thiết bị | phần cuối | Có thể mua dần, nâng cấp sau |
Ý chính của ví dụ là thứ tự: những nhóm khó sửa lại được giữ tiền trước, nhóm co giãn được nằm cuối. Khi tiền hụt, chỉ cắt ở nhóm bốn và năm. Các phần ước lượng trên là giả định để minh hoạ, căn nhà thật cần báo giá bóc hạng mục.
Dùng tỉ trọng để soát một báo giá
Có báo giá trong tay, chủ nhà tự cộng tiền theo từng nhóm ở trên rồi nhìn hình dạng tổng thể. Một vài dấu hiệu đáng hỏi lại:
- Kiểu cải tạo toàn diện mà điện nước chỉ là một dòng nhỏ: có thể báo giá chỉ tính thay thiết bị, không tính đi lại dây và ống.
- Có đục nền, đập tường mà không thấy dòng tháo dỡ, xà bần: hoặc đã gộp vào đâu đó, hoặc sẽ phát sinh.
- Hoàn thiện rất thấp so với diện tích: vật tư giả định có thể là loại rẻ nhất, khi chủ nhà chọn loại khác sẽ cộng thêm.
- Không có dòng chống thấm khu ướt trong khi có làm lại nhà vệ sinh: thiếu khoản quan trọng.
- Không có chi phí gián tiếp nào trong bảng dự trù của chủ nhà: chưa tính thiết kế, giám sát, ở tạm, dự phòng.
Tỉ trọng không phải để bắt nhà thầu theo một khuôn. Nó chỉ là cái đèn báo; khi thấy lệch thì hỏi vì sao, nhà thầu giải thích hợp lý thì không có vấn đề gì. Bảng tự lập để cộng theo nhóm có ở bài lập bảng dự trù chi phí trong mục này.
Câu hỏi thường gặp
Phần hoàn thiện thường chiếm bao nhiêu trong tiền sửa nhà?
Tuỳ kiểu sửa. Làm mới bề mặt để ở lại thì hoàn thiện thường là nhóm lớn nhất, còn cải tạo sâu có gia cố thì phần thô và kết cấu vượt lên. Thay vì nhớ một tỉ lệ, nên cộng báo giá theo nhóm rồi xem nhóm nào lớn và có hợp với việc mình làm không.
Vì sao điện nước khi cải tạo tốn hơn dự kiến?
Vì làm lại toàn bộ gồm cả đục tường, đục sàn để đi ống, thay tủ điện, aptomat, dây dẫn, ống cấp, ống thoát, rồi trát và hoàn thiện lại chỗ đã đục. Phần lớn chi phí nằm trong tường nên chủ nhà không thấy, dễ dự trù thiếu.
Có nên tiết kiệm phần thô để dành tiền cho hoàn thiện?
Không nên. Phần thô, chống thấm, điện nước là những thứ sửa lại tốn nhất vì phải đục bỏ cả lớp hoàn thiện bên trên. Nếu thiếu tiền, nên giữ chất lượng phần thô và chọn vật tư hoàn thiện vừa phải, sau này nâng cấp dần.
Thiết bị vệ sinh và bếp có nên tính vào ngân sách cải tạo?
Nên tính, dù chủ nhà tự mua. Thiết bị có giá dao động rất rộng và phải chốt sớm vì ảnh hưởng vị trí ống, ổ cắm. Để riêng một dòng thiết bị trong bảng dự trù giúp thấy rõ tổng tiền thật.
Chi phí gián tiếp gồm những gì khi sửa nhà?
Thường gồm khảo sát, kiểm định nếu cần, thiết kế, xin phép, giám sát, che chắn, điện nước thi công, tiền ở tạm và phần dự phòng phát sinh. Các khoản này không có trong báo giá thi công nhưng chủ nhà vẫn phải chi.
Tỉ trọng chi phí có dùng để mặc cả với nhà thầu được không?
Dùng để hỏi thì được, dùng để ép giá theo khuôn thì không nên. Mỗi nhà một hiện trạng, tỉ lệ lệch là bình thường. Khi thấy một nhóm quá nhỏ hoặc quá lớn, hỏi nhà thầu giải thích và ghi rõ phạm vi công việc trong báo giá.