Làm giếng trời cho nhà phố cũ là cắt mở một phần sàn và mái đang có, nên khác hẳn làm giếng trời cho nhà xây mới: vị trí bị giới hạn bởi dầm, cột sẵn có, mọi lỗ cắt phải có kỹ sư kết cấu xem và chỉ định cách gia cố, và phải tính trước chuyện mưa hắt, nắng nóng, thoát nước ở đáy giếng. Làm đúng, giếng trời đổi hẳn một căn nhà ống tối thành nhà có ánh sáng tự nhiên tới tận giữa nhà.
Bài này đi theo thứ tự chủ nhà cần nghĩ: có nên làm không, đặt ở đâu, cắt sàn thế nào cho an toàn, che mái ra sao, và những chi tiết hay bị bỏ qua. Bài không đưa kích thước tính toán kết cấu. Các nhà nhắc tới là ví dụ giả định; việc thiết kế lại mặt bằng sâu hơn có thể bàn với kiến trúc sư.
Nhà phố cũ tối vì đâu và giếng trời giải quyết được gì
Nhà ống cũ thường hẹp mặt tiền, sâu, hai bên giáp tường nhà hàng xóm. Ánh sáng chỉ vào được từ mặt tiền và có khi từ một khoảng sân sau nhỏ. Phần giữa nhà, thường là cầu thang, bếp, phòng ngủ giữa, gần như phải bật đèn cả ngày. Không khí ở giữa nhà cũng tù vì không có lối gió đi qua.
Giếng trời đưa ánh sáng từ trên mái xuống thẳng giữa nhà và tạo ống khói tự nhiên: không khí nóng trong nhà bốc lên theo giếng thoát ra ngoài, kéo không khí mát hơn từ cửa trước, cửa sau đi vào. Với nhà phố liền kề, đây gần như là cách duy nhất có ánh sáng và gió cho phần giữa nhà.
Nhưng giếng trời cũng có giá của nó: mất một phần diện tích sàn ở mỗi tầng, đưa thêm nhiệt và mưa vào nếu che không tốt, và tạo đường truyền âm thanh giữa các tầng. Nhà có người già ngủ ở tầng dưới, người đi làm ca đêm ngủ ban ngày nên cân nhắc thêm chuyện tiếng ồn và ánh sáng.
Chọn vị trí: những chỗ thường hợp lý
Cạnh hoặc trên cầu thang. Cầu thang vốn đã là khoảng mở thông tầng, đặt giếng trời ở đây ít mất thêm diện tích, ánh sáng xuống theo cầu thang tới các tầng. Đây là vị trí hay được chọn nhất khi cải tạo.
Giữa nhà, giữa hai khối phòng. Chia nhà ống thành phần trước và phần sau, cả hai đều có cửa nhìn ra giếng. Lợi về ánh sáng nhất nhưng mất nhiều diện tích và thường phải cắt sàn nhiều nhất.
Sát tường giáp nhà bên. Giếng chạy dọc một bên tường biên, ánh sáng hắt lên tường rồi lan vào. Cần chú ý tường biên có thể là tường chung, và việc chống thấm cho tường đó khi nó lộ ra ngoài trời.
Tránh dầm chính và cột. Vị trí cuối cùng phụ thuộc vào hệ dầm cột hiện có. Lỗ cắt nằm gọn giữa các dầm thường dễ xử lý hơn lỗ phải cắt qua dầm. Kỹ sư sẽ chỉ ra vị trí nào khả thi.
Nhìn đường nắng. Quan sát nắng chiếu trên mái ở các giờ trong ngày. Giếng hứng nắng gắt buổi chiều cần che kỹ hơn giếng chỉ nhận ánh sáng tán xạ.
Cắt sàn: phần kỹ thuật phải có kỹ sư kết cấu
Sàn bê tông nhà cũ làm việc như một tấm liền, cốt thép chạy qua và tựa lên dầm. Cắt một lỗ giữa sàn là cắt đứt các thanh thép đó, phần sàn quanh lỗ mất chỗ tựa và có thể võng hoặc nứt. Vì vậy lỗ giếng trời thường phải có dầm viền hoặc khung thép đỡ quanh mép lỗ, kích thước và cách liên kết do kỹ sư kết cấu tính sau khi khảo sát. Không có chuyện thợ tự đo rồi cắt.
Trước khi cắt, kỹ sư thường xác định hướng chạy của thép sàn, vị trí dầm, tình trạng bê tông, rồi chỉ định trình tự: chống đỡ tạm phía dưới, làm dầm viền hoặc khung đỡ, sau đó mới cắt. Cắt bằng máy cắt bê tông để mép gọn, hạn chế đục búa gây rung nứt các phần còn lại.
Với sàn gác gỗ hoặc sàn thép cũ, việc mở lỗ có khi đơn giản hơn nhưng cũng phải gia cố khung quanh lỗ. Lỗ giếng trời đi qua nhiều tầng thì mỗi tầng là một lần cắt, mỗi tầng cần lan can hoặc vách chắn quanh lỗ để chống rơi, nhất là nhà có trẻ nhỏ. Mở giếng trời làm thay đổi kết cấu nên thường thuộc diện phải xin phép sửa chữa, cải tạo; nên tra văn bản hiện hành và hỏi UBND xã, phường trước.
Che mái giếng trời: chống mưa hắt mà vẫn thông gió
Phần mái trên đỉnh giếng quyết định giếng trời dễ chịu hay phiền phức. Các lựa chọn hay gặp:
- Mái che cố định nâng cao: tấm lấy sáng đặt trên khung, cao hơn mép giếng, chừa khe hở quanh để gió thoát. Khe càng rộng càng thoáng nhưng mưa tạt càng nhiều, cần mái đua đủ rộng.
- Mái trượt hoặc mái lật: mở khi nắng ráo cho thoáng, đóng khi mưa. Tiện nhưng có cơ cấu chuyển động, phải bảo trì và người nhà phải nhớ đóng khi trời chuyển mưa.
- Lam chắn hoặc lưới che phía trên: giảm nắng gắt, chặn lá cây và chim, kết hợp với mái che bên trên.
- Để hở hoàn toàn: thoáng nhất nhưng đáy giếng phải là sân chịu nước, có thoát nước, và các phòng quanh giếng phải có cửa chắn mưa.
Vật liệu tấm lấy sáng nên chọn loại có khả năng giảm nhiệt và chịu được nắng lâu ngày, không ố vàng nhanh. Giếng hướng nắng chiều nên thêm lớp che phía trên hoặc rèm, nếu không giếng trời sẽ thành nguồn nóng cho cả nhà.
Đáy giếng, nước mưa và những chi tiết hay bị bỏ qua
Thoát nước đáy giếng. Dù có mái che, mưa hắt vẫn rơi xuống. Đáy giếng cần mặt sàn chịu nước, có độ dốc và phễu thoát nối ra hệ thoát. Nhiều nhà đặt chậu cây ở đáy giếng, nên có khay hứng và lối thoát nước riêng.
Chống thấm tường quanh giếng. Tường bên trong giếng giờ thành tường ngoài trời. Lớp sơn trong nhà cũ không chịu được mưa nắng, cần làm lại lớp chống thấm và sơn ngoài trời, nhất là ở chỗ tiếp giáp với sàn và mái.
Vệ sinh mái che. Mặt tấm lấy sáng bám bụi, lá, rêu thì ánh sáng giảm rõ. Nên chừa lối lên vệ sinh an toàn, có chỗ bám và dây neo cho người lên.
Lan can và an toàn trẻ em. Mép giếng ở mỗi tầng cần lan can đủ cao, khe hở nhỏ để trẻ không chui lọt, không đặt đồ cho trẻ trèo cạnh lan can.
Âm thanh và mùi. Giếng trời truyền tiếng và mùi giữa các tầng. Bếp đặt cạnh giếng có thể đưa mùi lên phòng ngủ phía trên; cần hút mùi tốt và cửa ngăn khi cần.
Không cắt sàn được thì lấy sáng bằng cách nào
Có những nhà kỹ sư khuyên không nên cắt sàn: dầm chạy đúng chỗ cần mở, sàn đã yếu, hoặc mái là của chung một dãy nhà tập thể. Khi đó vẫn còn những cách lấy sáng khác, ít can thiệp vào kết cấu hơn. Cách thứ nhất là mở rộng hoặc thay ô cầu thang hiện có, ví dụ thay lan can đặc bằng lan can thoáng, thay bậc bê tông bằng bậc có khe để ánh sáng từ tầng trên lọt xuống.
Cách thứ hai là làm ô lấy sáng nhỏ trên mái ở tầng trên cùng, chỉ đưa ánh sáng vào phòng trên cùng và khoảng cầu thang, không cắt sàn các tầng dưới. Cách thứ ba là thay các cửa, vách ngăn đặc giữa các phòng bằng cửa kính mờ, vách có ô kính phía trên, để ánh sáng từ mặt tiền và sân sau đi sâu hơn vào giữa nhà.
Cách thứ tư là tận dụng sân sau, dù nhỏ: dọn bớt mái che lấp kín sân, sơn tường sân màu sáng để hắt ánh sáng, mở cửa lớn từ bếp ra sân. Nhiều nhà ống cũ tối chủ yếu vì sân sau đã bị lợp kín để lấy thêm diện tích. Mở lại một phần sân đôi khi hiệu quả gần bằng làm giếng trời mới, mà ít tốn kém và ít rủi ro hơn.
Những khoản tốn kém kéo theo khi làm giếng trời
Phần tốn công nhất thường không nằm ở tấm mái che mà ở những việc xung quanh lỗ cắt. Trước hết là khảo sát và thiết kế kết cấu, chống đỡ tạm, làm dầm viền hoặc khung đỡ cho từng tầng. Tiếp theo là dời đường điện, đường nước đi qua vùng sẽ cắt, vì nhà cũ hay có dây và ống chạy âm trong sàn mà không ai còn nhớ.
Sau khi cắt là phần hoàn thiện: lan can mỗi tầng, xử lý mép sàn, chống thấm và sơn ngoài trời cho tường trong giếng, sàn đáy giếng có phễu thoát. Nếu chọn mái trượt hay mái lật, còn có cơ cấu chuyển động cần bảo trì. Đèn chiếu sáng giếng vào ban đêm và lối lên vệ sinh mái cũng là khoản hay bị quên.
Nên hỏi nhà thầu báo giá tách từng phần để dễ so và dễ bỏ bớt hạng mục chưa cần. Cũng nên tính chi phí sửa lại những chỗ bị ảnh hưởng: trần các tầng quanh lỗ cắt, sàn gạch bị vỡ mép, tường bị bám bụi phải sơn lại. Giếng trời làm một lần dùng nhiều năm, nên làm chắc hơn là làm nhanh.
Trình tự làm giếng trời trong một đợt cải tạo
Trình tự tham khảo khi đã có phương án kết cấu và đã hỏi thủ tục:
- Khảo sát, chọn vị trí cùng kỹ sư; có bản vẽ cắt sàn, dầm viền hoặc khung đỡ.
- Dọn trống khu vực, che chắn bụi, ngắt điện và nước đi qua vùng sẽ cắt; dời đường dây, ống nếu cần.
- Chống đỡ tạm, làm dầm viền hoặc khung đỡ, chờ đủ thời gian rồi mới cắt sàn từ tầng trên xuống.
- Làm mái che đỉnh giếng, chống thấm chỗ tiếp giáp với mái cũ.
- Chống thấm, sơn tường trong giếng; làm sàn đáy giếng có độ dốc và phễu thoát.
- Lắp lan can mỗi tầng, hoàn thiện mép sàn, lắp đèn chiếu sáng cho giếng vào ban đêm.
Sau mùa mưa đầu tiên, nên kiểm tra lại chỗ tiếp giáp mái che với mái cũ và chân tường đáy giếng, hai chỗ hay thấm nhất. Phát hiện sớm thì chỉ cần trám nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà phố cũ có tự cắt sàn làm giếng trời được không?
Không nên tự làm. Cắt sàn bê tông là cắt đứt cốt thép, phần sàn quanh lỗ cần dầm viền hoặc khung đỡ do kỹ sư kết cấu tính. Ngoài ra đây là thay đổi kết cấu, thường phải hỏi thủ tục ở UBND xã, phường trước.
Giếng trời đặt ở đâu trong nhà ống là hợp lý?
Vị trí hay chọn khi cải tạo là trên hoặc cạnh cầu thang, vì ít mất thêm diện tích và ánh sáng xuống được nhiều tầng. Vị trí cuối cùng phụ thuộc vào dầm cột hiện có và đường nắng trên mái.
Làm sao để giếng trời không bị mưa hắt vào nhà?
Dùng mái che nâng cao có mái đua đủ rộng, hoặc mái trượt đóng mở được, kết hợp đáy giếng chịu nước có độ dốc và phễu thoát. Phòng quanh giếng nên có cửa chắn khi cần.
Giếng trời có làm nhà nóng hơn không?
Có thể, nếu giếng hứng nắng gắt và tấm lấy sáng không giảm nhiệt. Nên chọn tấm có khả năng giảm nhiệt, thêm lam hoặc lưới che phía trên và chừa khe thoát khí nóng ở đỉnh giếng.
Mở giếng trời có cần xin phép không?
Thường cần hỏi, vì cắt sàn là thay đổi kết cấu chịu lực và có thể đổi hình dáng mái. Quy định từng nơi khác nhau, nên tra văn bản hiện hành và hỏi UBND xã, phường hoặc Sở Xây dựng trước khi làm.
Nhà có trẻ nhỏ làm giếng trời cần chú ý gì?
Mỗi tầng phải có lan can quanh mép giếng đủ cao, khe hở nhỏ để trẻ không chui lọt, không đặt bàn ghế, chậu cây sát lan can để trẻ trèo. Đáy giếng có chậu cây, đá trang trí cũng cần lưu ý trơn trượt.