Trước khi đục một bức tường để thông hai phòng, phải trả lời được bức tường đó có đang đỡ sàn, đỡ mái hay đỡ tường phía trên hay không; với nhà khung bê tông, phần lớn tường ngăn trong nhà không chịu lực chính, còn với nhà cấp 4, nhà xây gạch không cột và nhà tập thể lắp ghép, nhiều bức tường chính là kết cấu chịu lực và không được tự ý đụng tới. Nhìn độ dày tường thôi chưa đủ để kết luận; cần xem cách sàn, dầm gác lên tường, xem tầng trên và tầng dưới, và khi còn nghi ngờ thì mời kỹ sư kết cấu.
Bài này giúp chủ nhà nhận biết sơ bộ, biết những câu cần hỏi và những việc phải có trước khi phá một bức tường trong nhà cũ. Bài không hướng dẫn tự đục tường chịu lực: bỏ hoặc mở lỗ lớn trên tường chịu lực luôn cần kỹ sư thiết kế phương án đỡ thay thế, thợ có kinh nghiệm thi công, và thường phải hỏi thủ tục với chính quyền.
Hai kiểu nhà, hai cách nhìn tường
Nhà khung bê tông cốt thép có hệ cột, dầm, sàn đổ liền khối; tải trọng của sàn và mái đi qua dầm xuống cột rồi xuống móng. Tường trong kiểu nhà này phần lớn là tường xây chèn hoặc tường ngăn, làm nhiệm vụ chia không gian, che chắn. Nhà phố xây vài chục năm gần đây phần nhiều thuộc kiểu này, nhận ra bằng các cột nhô ra ở góc nhà, dọc tường biên và dầm chạy ngang dưới trần.
Nhà tường chịu lực thì khác: sàn, mái gác trực tiếp lên tường, tường truyền tải xuống móng. Kiểu này gặp nhiều ở nhà cấp 4, nhà phố rất cũ xây gạch không có cột, nhà hai tầng xây theo lối cũ, và đặc biệt là các khu tập thể cũ xây gạch hoặc lắp ghép bằng tấm bê tông đúc sẵn. Ở những ngôi nhà này, bức tường giữa nhà hoàn toàn có thể đang gánh cả một nửa sàn tầng trên.
Thực tế, nhiều nhà cũ là kiểu lai: có cột ở mặt tiền nhưng phía sau lại gác dầm lên tường, hoặc phần nhà cũ là tường chịu lực còn phần cơi nới sau này mới có khung. Vì vậy câu hỏi không phải là nhà mình thuộc kiểu nào, mà là bức tường cụ thể định đục đang làm gì. Câu trả lời có thể khác nhau giữa hai bức tường trong cùng một nhà.
Dấu hiệu gợi ý bức tường đang chịu lực
Không dấu hiệu nào dưới đây là kết luận chắc chắn, nhưng càng nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện thì càng phải thận trọng. Chủ nhà có thể tự quan sát các điểm này trước khi mời người khảo sát:
| Dấu hiệu | Gợi ý điều gì | Kiểm tra thế nào |
|---|---|---|
| Không thấy cột ở hai đầu bức tường | Tường có thể đang làm nhiệm vụ của cột và dầm | Nhìn góc giao tường, gõ nghe, xem bản vẽ cũ nếu có |
| Dầm sàn tầng trên gác lên đỉnh tường | Tường đang đỡ dầm hoặc đỡ sàn trực tiếp | Xem trần, tháo thử một tấm trần giả, nhìn từ tầng trên |
| Tường thẳng hàng với tường ở tầng trên và tầng dưới | Tường là một phần đường truyền tải xuống móng | Đo vị trí tường ở từng tầng |
| Tường dày hơn hẳn các tường ngăn khác | Thường gặp ở tường chịu lực nhà gạch, nhưng không tuyệt đối | Đo độ dày ở cửa đi, so với các tường khác |
| Tường nằm ở giữa nhịp sàn dài | Có thể đang làm gối đỡ giữa cho sàn | Đo khoảng cách giữa hai tường biên |
| Nhà tập thể lắp ghép, nhà chung cư cũ | Tường tấm thường là kết cấu chịu lực và là phần sở hữu chung | Hỏi ban quản lý, đơn vị quản lý nhà |
Một trường hợp dễ bị bỏ qua: tường ngăn vốn không chịu lực, nhưng sau nhiều năm sàn phía trên võng xuống tì lên đỉnh tường, và bức tường thành ra đang đỡ một phần sàn. Đục bỏ bức tường đó có thể làm sàn võng thêm hoặc nứt. Đây là lý do kể cả nhà khung cũng nên có người có chuyên môn xem trước.
Những việc phải làm trước khi đụng búa
Dù kết luận sơ bộ là tường ngăn, trình tự chuẩn bị nên đầy đủ, vì ngoài chuyện kết cấu, trong tường nhà cũ còn nhiều thứ khác:
- Tìm mọi giấy tờ, bản vẽ cũ của nhà: bản vẽ xin phép, bản vẽ hoàn công, ảnh lúc xây nếu có. Nhà mua lại thì hỏi chủ cũ.
- Xem bức tường từ cả tầng trên và tầng dưới, đo vị trí, ghi lại dầm, cột thấy được trên một sơ đồ vẽ tay.
- Tháo thử một ô trần giả hoặc cạo một mảng vữa nhỏ ở đỉnh tường để xem có dầm phía trên không, dầm chạy hướng nào.
- Dò đường điện, ống nước, ống thoát, có khi cả ống gas đi trong tường; ngắt điện khu vực đó trước khi đục.
- Mời kỹ sư kết cấu khảo sát, đưa kết luận bằng văn bản về bức tường và phương án nếu cần đỡ thay thế.
- Hỏi thủ tục với UBND xã, phường hoặc Sở Xây dựng nếu việc bỏ tường có tác động tới kết cấu chịu lực; nhà tập thể, chung cư thì xin ý kiến đơn vị quản lý.
- Báo hàng xóm liền kề nếu bức tường sát tường chung, vì rung động và bụi sẽ ảnh hưởng tới họ.
Chuẩn bị kỹ không tốn bao nhiêu so với hậu quả của việc đục nhầm. Rất nhiều ca phải gia cố khẩn cấp ở nhà cũ bắt đầu từ một câu nói của ai đó rằng tường này đục thoải mái.
Khi tường đúng là chịu lực: phương án đỡ thay thế
Bỏ hoặc mở lỗ lớn trên tường chịu lực vẫn làm được trong nhiều trường hợp, nhưng phải thay bằng một kết cấu khác làm nhiệm vụ của bức tường: thường là một dầm đỡ bằng bê tông cốt thép hoặc thép hình bắc ngang lỗ mở, gối lên cột hoặc đoạn tường được gia cố ở hai đầu, đôi khi phải làm thêm móng cho cột mới. Kích thước dầm, cột, cách gối và trình tự thi công do kỹ sư tính toán và thể hiện trên bản vẽ.
Trình tự thi công loại việc này luôn bắt đầu bằng chống đỡ tạm sàn phía trên, rồi mới mở từng phần tường theo chỉ dẫn, lắp kết cấu đỡ mới, chờ đủ cường độ hoặc liên kết xong mới tháo chống. Đây là việc của đội thợ có kinh nghiệm làm cải tạo kết cấu, không phải việc của thợ phá dỡ thông thường, và chủ nhà không nên tiết kiệm bằng cách thuê người không quen việc.
Có những bức tường mà kỹ sư sẽ khuyên không nên bỏ: tường của nhà tập thể lắp ghép, tường chịu lực ở tầng dưới cùng của nhà nhiều tầng trên móng yếu, tường đang gánh phần nâng tầng. Lúc đó có thể chỉ mở một lỗ cửa rộng vừa phải có lanh tô gia cố, hoặc tìm cách bố trí lại công năng mà không đụng tới bức tường. Nghe lời khuyên này thì mất một chút không gian, nhưng giữ được ngôi nhà.
Ngay cả tường ngăn cũng có những điều cần lưu ý
Rung và bụi. Đục tường gạch tạo rung lan ra cả nhà và sang nhà bên. Các vết nứt cũ có thể mở ra thêm. Nên làm trước các việc trám nứt, trát và sơn, và che chắn bụi kỹ nếu trong nhà vẫn có người ở.
Đường ống và đường điện. Tường nhà cũ hay có dây điện đi chéo, ống nước đi tắt, không theo quy luật nào. Đục trúng ống nước âm tường làm ngập, đục trúng dây điện còn điện là tai nạn. Ngắt điện, khoá nước khu vực trước khi làm.
Mép tường còn lại và sàn. Sau khi bỏ tường, phải hoàn thiện lại mép tường còn lại, vá sàn chỗ chân tường cũ, trần chỗ đỉnh tường cũ. Sàn hai phòng có thể lệch cao độ hoặc khác loại gạch; cần tính trong dự trù.
Âm thanh và riêng tư. Thông phòng làm nhà rộng, sáng hơn nhưng mất ngăn cách tiếng ồn, mùi bếp lan rộng hơn. Nên nghĩ kỹ cách dùng không gian trước khi phá, vì xây lại tường thì dễ nhưng không ai muốn làm hai lần.
Ghi lại thay đổi. Cập nhật thay đổi lên sơ đồ nhà, giữ kết luận của kỹ sư và ảnh lúc thi công. Đây là thông tin cần cho lần cải tạo sau, khi bán nhà, hoặc khi cần làm thủ tục cập nhật hiện trạng.
Khi nào cần xin phép và hỏi ai
Đục bỏ tường ngăn không chịu lực bên trong nhà ở riêng lẻ thường là sửa chữa bên trong không ảnh hưởng kết cấu. Bỏ tường chịu lực, mở lỗ lớn trên tường chịu lực, thay đổi kết cấu chịu lực nói chung là nhóm việc mà quy định về xây dựng thường yêu cầu xem xét kỹ hơn, có thể phải có giấy phép sửa chữa, cải tạo. Quy định cụ thể có thể thay đổi theo thời gian và theo địa phương, nên tra văn bản hiện hành và hỏi UBND xã, phường hoặc Sở Xây dựng trước khi làm.
Với căn hộ tập thể, chung cư cũ, tường kết cấu và tường bao thường thuộc phần sở hữu chung hoặc ảnh hưởng tới cả toà nhà. Chủ căn hộ phải xin ý kiến đơn vị quản lý, ban quản trị, và thường không được tự ý thay đổi dù chỉ là mở rộng một lỗ cửa. Phần quyền và việc được làm trong căn hộ cũ được viết trong chuyên mục cải tạo theo từng loại nhà.
Nếu đã lỡ đục tường rồi mới phát hiện vấn đề, như sàn võng thêm, nứt mới xuất hiện, hoặc bị hàng xóm, đơn vị quản lý phản ánh, thì việc đầu tiên là dừng thi công và chống đỡ tạm theo chỉ dẫn của người có chuyên môn. Phần thủ tục, nếu vướng tới xử phạt hay tranh chấp, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được hướng dẫn theo tình huống cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết tường nhà mình có phải tường chịu lực không?
Xem bức tường có cột ở hai đầu không, dầm hoặc sàn tầng trên có gác lên đỉnh tường không, tường có thẳng hàng với tường ở tầng trên và dưới không, và tìm bản vẽ cũ nếu có. Những dấu hiệu này chỉ để nhận biết sơ bộ; kết luận chắc chắn nên do kỹ sư kết cấu đưa ra sau khảo sát.
Tường dày thì có chắc là tường chịu lực không?
Không chắc. Tường dày thường gặp ở tường chịu lực nhà gạch, nhưng nhiều nhà khung vẫn xây tường bao, tường ngăn dày để cách âm, chống nóng. Ngược lại, có nhà cũ dùng tường không dày lắm mà vẫn đang đỡ sàn. Cần xem cách sàn, dầm gác lên tường.
Nhà khung bê tông thì đục tường nào cũng được phải không?
Phần lớn tường ngăn trong nhà khung không chịu lực chính, nhưng không phải tất cả. Nhà cũ có thể là kiểu lai, có dầm gác lên tường, hoặc sàn đã võng tì lên tường ngăn. Nên kiểm tra từng bức tường trước khi đục, kể cả trong nhà khung.
Muốn bỏ tường chịu lực thì phải làm gì?
Cần kỹ sư kết cấu khảo sát và thiết kế kết cấu đỡ thay thế như dầm, cột, có khi cả móng, thợ có kinh nghiệm thi công với chống đỡ tạm, và hỏi thủ tục với UBND xã, phường hoặc Sở Xây dựng vì đây là thay đổi kết cấu chịu lực. Không nên tự làm.
Đục tường trong căn hộ tập thể cũ có được không?
Rất hạn chế. Tường trong nhà tập thể cũ, nhất là nhà lắp ghép, thường là kết cấu chịu lực và thuộc phần ảnh hưởng tới cả toà nhà. Phải xin ý kiến đơn vị quản lý, và nhiều trường hợp sẽ không được phép thay đổi.
Đục tường xong thấy sàn trên có vết nứt mới thì làm sao?
Dừng thi công ngay, không đặt thêm vật nặng ở tầng trên, chống đỡ tạm theo chỉ dẫn của người có chuyên môn và mời kỹ sư kết cấu đến khảo sát. Chụp ảnh, ghi lại thời điểm xuất hiện vết nứt để kỹ sư đánh giá.