Dự phòng phát sinh cho nhà cũ phải để cao hơn nhà xây mới vì phần lớn rủi ro nằm ở chỗ chưa nhìn thấy: ống nước mục trong tường, thép gỉ trong sàn, móng yếu dưới nền, tường nhà bên tựa vào tường nhà mình. Xây mới thì gần như mọi thứ đều nằm trên bản vẽ; cải tạo thì có những thứ chỉ hiện ra khi búa đã đục.
Thực tế hay gặp là xây mới để dự phòng một tỉ lệ nhỏ, còn cải tạo nhà cũ để cao hơn hẳn, và nhà càng cũ, càng không rõ lịch sử sửa chữa thì càng phải để cao. Bài này giải thích vì sao, cách chọn mức dự phòng theo tình trạng nhà, những phát sinh hay gặp nhất, và cách quản lý khoản tiền này để nó thật sự dùng cho phát sinh chứ không bị tiêu dần vào những thứ muốn thêm.
Phát sinh ở nhà cũ đến từ đâu
Có hai loại phát sinh khác hẳn nhau và cần tách bạch ngay từ đầu. Loại thứ nhất là phát sinh do hiện trạng: những hư hỏng có sẵn mà không ai thấy được trước khi phá, như ống thoát nước nứt dưới nền, thép sàn gỉ phồng, đầu dầm mục vì thấm lâu năm, mối ăn trong khung cửa. Loại này là lý do chính để có dự phòng.
Loại thứ hai là phát sinh do thay đổi ý: đang làm thì chủ nhà muốn đổi gạch loại khác, thêm một ổ cắm, dời vị trí bếp, làm thêm giếng trời. Loại này không phải rủi ro mà là lựa chọn. Nếu để nó ăn vào quỹ dự phòng, đến khi gặp phát sinh thật thì hết tiền.
Còn một loại nữa ít người nghĩ tới: phát sinh từ bên ngoài. Nhà bên phản ánh nứt, phải dừng thi công chờ hoà giải; mưa dài ngày khi đang mở mái; giá vật liệu thay đổi giữa chừng; chờ giấy tờ lâu hơn dự kiến làm tiền ở tạm kéo dài. Loại này khó lường nhất nhưng vẫn nên có một phần trong dự phòng.
Những phát sinh hay gặp nhất khi cải tạo nhà cũ
Bảng dưới không để doạ mà để chủ nhà biết hỏi thợ, hỏi kỹ sư ngay lúc khảo sát. Hạng mục nào nghi ngờ thì nên mở thăm dò trước khi chốt giá:
| Phát sinh | Lộ ra khi | Cách giảm bất ngờ |
|---|---|---|
| Ống cấp nước kẽm gỉ, ống thoát nứt | Đục tường, đục nền | Thử áp, soi ống, quyết định thay toàn bộ ngay từ đầu |
| Thép sàn, dầm gỉ phồng | Cạo trần, đục lớp chống thấm | Kỹ sư xem các vết ố, nứt dọc thép trước khi báo giá |
| Nền rỗng, lún dưới gạch | Đục gạch nền | Gõ thử, khoan thăm dò một vài điểm |
| Dây điện cũ đi lung tung, nối tắt | Tháo ổ cắm, đục tường | Chọn đi lại toàn bộ thay vì vá |
| Mối trong gỗ, khung cửa, sàn gác | Tháo cửa, bóc sàn | Kiểm tra mối trước, xử lý mối ở đúng bước |
| Tường chung với nhà bên yếu, thấm | Đục trát, tháo mái | Chụp ảnh hiện trạng, nói chuyện với nhà bên trước |
Mở thăm dò tốn một khoản nhỏ nhưng chuyển một phần "không biết" thành "đã biết", tức là chuyển từ dự phòng sang báo giá chính thức. Càng nhiều thứ đã biết thì dự phòng càng có thể để thấp.
Chọn mức dự phòng theo tình trạng nhà
Nhà còn khá mới, chỉ làm mới bề mặt. Mức dự phòng có thể để thấp, gần với xây mới, vì phạm vi đục phá ít và hư hỏng ẩn ít.
Nhà vài chục năm, cải tạo toàn diện nhưng giữ kết cấu. Nên để mức cao hơn rõ rệt, vì sẽ đục gần hết lớp hoàn thiện và đi lại điện nước, thế nào cũng gặp vài thứ bất ngờ.
Nhà rất cũ, không có bản vẽ, đã sửa chắp vá nhiều lần. Nên để mức cao nhất trong ba nhóm, và cân nhắc mở thăm dò trước để giảm bớt.
Có gia cố kết cấu, nâng tầng. Dự phòng nên tính trên cả phần gia cố, vì khối lượng gia cố thực tế hay khác so với lúc khảo sát.
Mua nhà cũ về sửa ngay. Người mua không biết lịch sử căn nhà, nên xếp vào nhóm cao, trừ khi đã thuê kiểm tra kỹ trước khi mua.
Vì sao "làm chặt báo giá" không thay được dự phòng
Một số chủ nhà nghĩ cứ ký hợp đồng trọn gói thật chặt là không phải lo phát sinh. Thực tế, hợp đồng trọn gói chỉ chuyển rủi ro sang nhà thầu với những gì đã ghi trong phạm vi. Hư hỏng ẩn không nằm trong phạm vi thì vẫn là phát sinh, chỉ khác là nhà thầu sẽ đưa ra một con số khi đã đục xong, lúc chủ nhà không còn đường lùi.
Ngược lại, nếu nhà thầu đã cộng sẵn một khoản rủi ro lớn vào giá trọn gói để tự bảo vệ, thì chủ nhà trả khoản đó dù có phát sinh hay không. Đây là lý do một số báo giá trọn gói cho nhà cũ cao bất ngờ.
Cách cân bằng là: phần đã biết ghi chặt trong hợp đồng; phần chưa biết ghi cơ chế xử lý, gồm đơn giá cho các việc phát sinh hay gặp (thay thêm mét ống, xử lý thêm m² thép gỉ, đục thêm m² nền) và quy trình xác nhận trước khi làm. Còn tiền để trả những việc đó nằm ở quỹ dự phòng của chủ nhà.
Mở thăm dò trước khi chốt giá: tiêu ít để biết nhiều
Cách hiệu quả nhất để hạ mức dự phòng không phải mặc cả mà là biến những chỗ nghi ngờ thành chỗ đã biết. Thợ có kinh nghiệm hay đề nghị mở thăm dò vài điểm trước khi báo giá chính thức: đục một ô gạch nền ở chỗ gõ nghe rỗng, cạo một mảng trần ở chỗ có vết ố vàng, mở hộp kỹ thuật xem đường ống đứng, tháo một ổ cắm xem dây đã giòn chưa, bóc một góc lớp chống nóng sân thượng xem bên dưới ướt hay khô.
Mỗi điểm thăm dò tốn chút công và chút vá lại, nhưng đổi được thông tin. Thấy ống kẽm đã gỉ đặc thì quyết định thay toàn bộ ngay trong báo giá, không để thành phát sinh. Thấy sàn mái khô, thép còn tốt thì yên tâm giảm một phần dự phòng cho hạng mục đó.
Với hạng mục kết cấu như dầm, cột, móng, thăm dò nên do kỹ sư chỉ định vị trí và cách làm, không để thợ tự đục vào cấu kiện chịu lực để xem. Những gì thăm dò thấy nên được chụp ảnh, ghi vị trí, đưa vào hồ sơ hiện trạng chung để các nhà thầu báo giá trên cùng một thông tin.
Ví dụ giả định: tính quỹ dự phòng theo từng nhóm việc
Thay vì đặt một tỉ lệ chung cho cả công trình, có thể đặt mức riêng cho từng nhóm theo độ rủi ro. Ví dụ dưới dùng ký hiệu, không phải giá thật, để thấy cách làm:
| Nhóm việc | Tiền theo báo giá | Mức dự phòng ví dụ | Lý do |
|---|---|---|---|
| Tháo dỡ, phần thô | P | cao | Nhiều thứ chỉ lộ ra khi đục |
| Điện nước làm lại | Q | vừa | Đã quyết thay toàn bộ, ít bất ngờ hơn vá |
| Hoàn thiện | R | thấp | Khối lượng đo được, rủi ro chủ yếu là đổi ý |
| Thiết bị | S | rất thấp | Chủ nhà tự mua, biết giá trước |
| Ở tạm, chi phí bên ngoài | T | vừa | Thời gian thi công hay kéo dài |
Cộng các khoản dự phòng theo nhóm sẽ ra quỹ tổng. Cách tính này hợp lý hơn một tỉ lệ đồng đều, vì nó dồn dự phòng vào chỗ thật sự có rủi ro và không để quỹ phình ra chỉ vì chủ nhà chọn vật tư hoàn thiện đắt tiền.
Giữ quỹ dự phòng không bị tiêu lẹm
Dự phòng chỉ có ích khi nó còn nguyên lúc cần. Vài nguyên tắc chủ nhà nên tự đặt ra từ đầu:
- Để quỹ dự phòng ở một chỗ riêng, ghi một cột riêng trong bảng dự trù, không trộn với tiền hoàn thiện.
- Chỉ chi từ quỹ khi có biên bản phát sinh: mô tả, ảnh chụp hiện trạng, khối lượng, đơn giá, chữ ký hai bên.
- Thay đổi ý muốn (đổi vật tư, thêm hạng mục) lấy từ nguồn khác hoặc cắt hạng mục khác bù vào, không lấy từ dự phòng.
- Mỗi tuần cộng lại số đã chi từ quỹ, so với tiến độ: mới xong phần phá mà đã dùng gần hết quỹ thì phải dừng lại xem lại toàn bộ kế hoạch.
- Phần dự phòng còn lại khi xong phần thô mới được cân nhắc chuyển sang nâng cấp hoàn thiện.
Quy tắc cuối khá quan trọng: phát sinh nhiều nhất xảy ra trong giai đoạn phá dỡ và phần thô. Qua giai đoạn đó mà quỹ còn nhiều thì có thể nới, chứ đừng tiêu trước.
Khi phát sinh vượt quá dự phòng
Có trường hợp mở ra thấy hư hỏng lớn hơn hẳn mọi dự kiến, như móng lún, dầm chính nứt, thép sàn gỉ toàn bộ. Khi đó việc đầu tiên là dừng thi công phần liên quan và mời kỹ sư kết cấu đánh giá, chứ không để thợ "xử lý luôn cho kịp". Sửa kết cấu vội vàng mà không có phương án là cách nhanh nhất để tiền bỏ ra thành vô ích.
Sau khi có phương án, chủ nhà cân lại toàn bộ kế hoạch: cắt bớt hạng mục hoàn thiện, lùi một phần sang đợt sau, hay chuyển hẳn sang hướng đập xây lại. Lúc này không nên tiếc phần đã làm; điều cần quyết là từ đây trở đi tiền nên đi đâu.
Nếu phát sinh dẫn tới bất đồng lớn với nhà thầu về trách nhiệm, chẳng hạn hư hỏng do thi công gây ra hay có sẵn từ trước, các bên nên dựa vào ảnh chụp hiện trạng và biên bản. Trường hợp không tự thoả thuận được, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết quyền và nghĩa vụ trước khi làm căng.
Câu hỏi thường gặp
Cải tạo nhà cũ nên để dự phòng bao nhiêu phần trăm?
Không có con số chung. Nhà còn tốt, chỉ làm bề mặt thì dự phòng có thể gần như xây mới; nhà rất cũ, không bản vẽ, đục phá nhiều thì phải để cao hơn hẳn. Mở thăm dò trước những chỗ nghi ngờ giúp giảm mức dự phòng cần có.
Đổi ý chọn vật tư khác có tính là phát sinh không?
Về hợp đồng thì là thay đổi, có thể làm tăng hoặc giảm tiền. Nhưng trong ngân sách của chủ nhà, không nên lấy tiền dự phòng để trả cho đổi ý. Quỹ dự phòng chỉ dành cho hư hỏng ẩn và rủi ro bên ngoài.
Làm sao biết nhà thầu báo phát sinh là thật?
Yêu cầu chụp ảnh hoặc cho xem tận nơi trước khi xử lý, ghi biên bản mô tả, khối lượng và đơn giá. Với hạng mục kết cấu, hỏi thêm ý kiến kỹ sư độc lập. Thoả thuận đơn giá phát sinh ngay trong hợp đồng giúp tránh bị báo giá tuỳ hứng.
Có nên để nhà thầu giữ tiền dự phòng không?
Không nên. Tiền dự phòng là của chủ nhà, chỉ chi khi có phát sinh được xác nhận. Nếu giao trước cho nhà thầu, khoản đó dễ bị coi như một phần giá và khó đòi lại khi không dùng tới.
Phát sinh lớn giữa chừng thì có nên dừng công trình?
Nên dừng phần liên quan để đánh giá, nhất là khi dính kết cấu. Phần không liên quan có thể vẫn làm nếu kỹ sư thấy an toàn. Dừng vài ngày để có phương án đúng ít tốn hơn nhiều so với sửa sai về sau.
Mua nhà cũ thì làm gì để giảm rủi ro phát sinh khi sửa?
Trước khi mua, nên thuê người có chuyên môn kiểm tra thấm, nứt, điện nước và kết cấu. Hỏi chủ cũ về các lần sửa chữa trước. Những gì đã biết thì đưa vào giá mua hoặc vào báo giá sửa, phần còn lại mới thuộc về dự phòng.