Nhà cấp 4 cũ nóng chủ yếu vì nhiệt từ mái dồn thẳng xuống không gian sinh hoạt, nên chống nóng hiệu quả nhất là chặn nhiệt ngay ở mái theo ba hướng: thêm lớp cách nhiệt dưới hoặc trên mái, làm mái hai lớp có khe hở, và mở đường cho khí nóng dưới mái thoát ra ngoài. Ba hướng này bổ sung cho nhau; nhà nào cũng nên có ít nhất một lớp chặn nhiệt và một đường thoát khí nóng.
Bài viết dành cho chủ nhà cấp 4 mái tôn hoặc mái ngói đã ở lâu năm, muốn bớt nóng mà chưa định đập xây lại. Bài nói về nguyên lý và cách so các phương án theo mức độ tương đối, không nêu giá. Mọi việc trèo lên mái đều phải do thợ có kinh nghiệm làm, có dây an toàn, không tự leo khi mái cũ đã mục, gỉ.
Nhiệt vào nhà cấp 4 từ đâu
Ở nhà cấp 4, mái là bề mặt rộng nhất hứng nắng, rộng hơn hẳn bất kỳ bức tường nào. Tôn mỏng hấp nhiệt rất nhanh, giữa trưa mặt tôn nóng tới mức không đặt tay được, rồi bức xạ nhiệt xuống thẳng phía dưới. Mái ngói chậm nóng hơn nhưng cũng giữ nhiệt lâu, chiều tối vẫn còn hầm. Trần nhà cấp 4 thường thấp, nên khoảng không giữa mái và đầu người ngắn, nhiệt dồn xuống nhanh.
Nguồn thứ hai là tường hướng tây và hướng nam bị nắng chiếu suốt buổi chiều. Nguồn thứ ba là không khí nóng tích lại dưới mái không có lối thoát, như một cái túi khí nóng đè lên trần. Nhiều nhà lắp thêm quạt, điều hoà mà vẫn bí, vì chỉ làm mát không khí bên dưới còn túi khí nóng phía trên vẫn nằm đó.
Hiểu ba nguồn này giúp chọn đúng việc. Mái là việc lớn nhất và nên làm trước. Tường tây có thể che bằng cây, mái hiên hay lam chắn nắng, làm sau cũng được. Thông gió dưới mái là việc nhỏ, ít tốn kém nhưng hay bị bỏ qua.
Hướng một: thêm lớp cách nhiệt
Cách nhiệt ngay dưới tôn. Lớp cách nhiệt dán hoặc kẹp sát mặt dưới tôn, loại có mặt phản xạ hoặc lớp xốp, làm giảm lượng nhiệt bức xạ xuống. Với mái tôn cũ còn tốt, đây là cách ít phải tháo dỡ nhất. Mái tôn đã gỉ thủng thì nên thay luôn bằng tôn có lớp cách nhiệt liền.
Cách nhiệt trên trần. Nếu nhà có trần, có thể trải lớp cách nhiệt trên mặt trần, giữa trần và mái. Cách này không đụng tới mái, nhưng phải kiểm tra trần đủ chắc để chịu thêm và có lối lên kiểm tra định kỳ.
Làm trần cho nhà chưa có trần. Nhà cấp 4 mái tôn không trần là loại nóng nhất. Chỉ một lớp trần đơn giản kèm lớp cách nhiệt đã tạo ra khoảng đệm giữa mái và phòng ở. Trần cũng che khung kèo, giảm bụi rơi xuống.
Chú ý ẩm và chuột. Lớp cách nhiệt kín mà không có thông gió dễ đọng hơi nước khi trời chuyển lạnh, sinh ẩm mốc. Khe giữa trần và mái cũng là chỗ chuột làm tổ. Nên chọn vật liệu không hút ẩm, bịt kín các lỗ ra vào và để lối kiểm tra.
Hướng hai: mái hai lớp có khe hở
Mái hai lớp là thêm một lớp mái phía trên lớp mái cũ, giữa hai lớp có khe hở để không khí lưu thông. Lớp trên hứng nắng, lớp dưới được che, còn khe hở mang nhiệt đi ra hai đầu. Với nhà mái ngói cũ hoặc mái bê tông thấp, nhiều chủ nhà làm thêm một lớp tôn trên khung thép nhẹ, để hở hai đầu hồi và khe ở đỉnh mái.
Điều kiện để mái hai lớp làm việc tốt là khe hở phải thông. Nếu bịt kín bốn phía cho chắc chống dột, khe hở biến thành lò sưởi và hiệu quả giảm hẳn. Thợ cần để cửa gió vào ở phía thấp và cửa gió ra ở phía cao, có lưới chắn chim chuột, có mái hắt che mưa tạt.
Mái hai lớp thêm tải lên tường và kèo cũ, dù lớp tôn nhẹ. Nhà cấp 4 lâu năm có tường mủn chân, kèo gỗ mối mọt hoặc xà gồ gỉ thì phải sửa phần đỡ trước. Khung đỡ lớp mái mới tốt nhất là tựa lên cột, tường còn chắc, không tì lên ngói cũ. Khi phân vân, nên mời kỹ sư hoặc thợ có kinh nghiệm đánh giá khung mái trước khi đặt thêm lớp.
Hướng ba: cho khí nóng dưới mái thoát ra
Thông gió là phần ít tốn kém nhất nhưng hay bị quên. Một số cách thường dùng cho nhà cấp 4:
- Lỗ thoáng đầu hồi: mở ô thoáng ở hai tường hồi, sát đỉnh mái, có lá chớp hoặc lưới để gió lùa qua khoảng dưới mái.
- Khe thoát ở đỉnh mái: tạo khe dọc theo nóc mái có mũ che, khí nóng nhẹ tự bốc lên và thoát ra.
- Cửa gió ở mép mái: để khe hở ở phía diềm mái làm đường gió vào, ghép cặp với khe ở đỉnh tạo dòng đối lưu.
- Quạt hút trên mái chạy bằng gió hoặc điện, dùng khi nhà kẹt giữa các nhà khác không đón gió ngang.
- Cửa sổ cao trên tường: với nhà không trần, ô cửa sát mái cho khí nóng trong phòng thoát ra thay vì đọng ở nóc.
Dòng gió cần có đường vào và đường ra. Mở nhiều lỗ ở cùng một độ cao mà không có lối ra phía trên thì khí nóng vẫn quẩn. Mọi lỗ mở đều phải tính chống mưa hắt và chặn chim, chuột, côn trùng.
So ba hướng theo mức tương đối
Bảng dưới so tương đối để chủ nhà hình dung, không phải định mức. Mức thực tế phụ thuộc tình trạng mái, khí hậu từng vùng và tay nghề thợ:
| Hướng làm | Mức tháo dỡ | Hiệu quả giảm nóng | Điều cần kiểm tra trước |
|---|---|---|---|
| Cách nhiệt dưới tôn hoặc trên trần | Ít | Khá, rõ nhất với nhà mái tôn không trần | Mái còn tốt, trần đủ chắc, chống ẩm |
| Mái hai lớp có khe hở | Trung bình | Tốt nếu khe hở thông | Tường, kèo, xà gồ đủ chắc; chống dột chỗ nối |
| Thông gió dưới mái | Ít | Vừa, tăng hiệu quả hai hướng kia | Đường gió vào ra, chống mưa hắt |
| Thay mái mới có lớp cách nhiệt | Nhiều | Tốt | Khung mái, thời gian ở tạm, thủ tục nếu đổi hình dáng mái |
Cách kết hợp thường hợp lý với nhà cấp 4 cũ là thêm lớp cách nhiệt hoặc làm trần, cộng thông gió đầu hồi. Mái hai lớp hoặc thay mái để dành cho lúc mái cũ đã xuống cấp, tránh làm hai lần.
Tường hướng tây, sân và cây xanh
Sau mái, tường hướng tây là nơi nhận nhiệt nhiều nhất buổi chiều. Cách ít tốn kém là che nắng từ bên ngoài: mái hiên vươn ra, lam chắn nắng, giàn cây leo cách tường một khoảng để không làm ẩm tường. Che từ bên ngoài hiệu quả hơn rèm bên trong, vì nhiệt bị chặn trước khi vào tới tường.
Sân lát gạch hoặc bê tông kín trước nhà hắt nhiệt và ánh nắng vào trong. Trồng cây bóng mát, để một phần sân là đất có cỏ, hoặc làm giàn che cho sân giúp không khí quanh nhà dịu hơn. Ở nông thôn, hàng cây phía tây và phía nam nhà là cách chống nóng truyền thống vẫn còn đúng.
Một số nhà phun nước lên mái tôn cho mát. Cách này chỉ đỡ tạm, tốn nước, làm mái nhanh gỉ, đọng cặn và dễ trơn trượt nếu có người lên mái. Không nên coi là giải pháp lâu dài. Sơn mái màu sáng hoặc sơn phản xạ nhiệt giúp giảm hấp nhiệt, nhưng cần làm sạch gỉ trước và sơn lại định kỳ khi lớp sơn bạc màu.
An toàn khi làm trên mái nhà cũ
Không tự leo lên mái cũ. Tôn gỉ, ngói vỡ, xà gồ mục có thể sụp dưới chân. Phần lớn tai nạn khi sửa nhà cấp 4 là ngã từ mái, nhiều trường hợp do chủ nhà tự lên kiểm tra.
Thợ phải có dây an toàn và chỗ bám. Dây neo vào điểm chắc, ván lót đi lại để phân tải, không bước thẳng lên ngói hay tôn giữa hai xà gồ. Chủ nhà có quyền yêu cầu và nên yêu cầu điều này.
Ngắt điện khu vực làm việc. Dây điện cũ thường chạy trên kèo, trên trần. Trước khi tháo trần hay khoan bắt khung, phải ngắt điện và nhờ thợ điện xác định đường dây.
Chọn thời tiết. Không làm khi trời mưa, gió lớn hoặc giữa trưa nắng gắt. Mái tôn nóng có thể gây bỏng tay chân và làm người làm choáng.
Giữ người nhà tránh xa khu vực bên dưới. Khi tháo tôn, tháo ngói hay bắn vít, vật rơi xuống là chuyện thường. Nên dọn trống phòng bên dưới, che chắn đồ đạc và không cho trẻ nhỏ chơi gần chân giàn giáo cho tới khi xong việc trong ngày.
Trình tự gợi ý cho một đợt chống nóng mái
Với nhà cấp 4 đang ở, trình tự dưới đây giúp làm gọn trong một đợt, ít phải tháo đi tháo lại:
- Kiểm tra khung mái: kèo, xà gồ, chỗ tựa trên tường; ghi lại chỗ mục, gỉ, mối để sửa trước.
- Sửa các chỗ dột và thay tấm tôn, viên ngói hỏng, vì lớp cách nhiệt ẩm nước sẽ mất tác dụng và sinh mốc.
- Mở lỗ thoáng đầu hồi hoặc khe thoát ở đỉnh mái, có lưới và mái hắt.
- Lắp lớp cách nhiệt dưới tôn, hoặc làm trần có lớp cách nhiệt, chừa lối lên kiểm tra.
- Đi lại dây điện, đèn trên trần nếu cần, do thợ điện làm.
- Che nắng tường hướng tây và sân bằng mái hiên, lam hoặc cây xanh.
Sau mùa nắng đầu tiên, nên lên kiểm tra lối gió có bị rác, tổ chim bít lại không và lớp cách nhiệt có chỗ nào ẩm. Một lần kiểm tra mỗi năm giữ cho các lớp chống nóng làm việc lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Nhà cấp 4 mái tôn nên chống nóng bằng cách nào trước?
Nếu mái tôn còn tốt, cách ít tháo dỡ nhất là thêm lớp cách nhiệt dưới tôn hoặc làm trần có lớp cách nhiệt, kết hợp mở lỗ thoáng ở đầu hồi để khí nóng thoát ra. Mái đã gỉ thủng thì nên thay tôn có lớp cách nhiệt liền.
Mái hai lớp có làm nhà bớt nóng thật không?
Có, với điều kiện khe hở giữa hai lớp thông gió, có đường vào ở thấp và đường ra ở cao. Nếu bịt kín khe hở, lớp không khí giữa hai mái nóng lên và hiệu quả giảm nhiều.
Làm trần cho nhà cấp 4 chưa có trần có đáng không?
Đáng, vì trần tạo khoảng đệm giữa mái và không gian ở, giúp chặn bức xạ nhiệt và bụi. Nên kèm lớp cách nhiệt, chừa lối lên kiểm tra và bịt kín chỗ chuột có thể chui vào.
Phun nước lên mái tôn cho mát có nên không?
Chỉ nên coi là cách đỡ tạm. Phun nước tốn nước, làm tôn nhanh gỉ, đọng cặn và gây trơn nguy hiểm cho người lên mái. Giải pháp bền hơn là lớp cách nhiệt, mái hai lớp và thông gió.
Thêm lớp mái có làm sập nhà cấp 4 cũ không?
Lớp tôn thêm khá nhẹ, nhưng nhà cũ có tường mủn chân, kèo mối mọt hoặc xà gồ gỉ thì vẫn có rủi ro. Phải sửa phần đỡ trước và nên mời kỹ sư hoặc thợ có kinh nghiệm đánh giá khung mái.
Thay mái hay đổi hình dáng mái có cần xin phép không?
Tuỳ địa phương và mức độ thay đổi. Thay vật liệu giữ nguyên hình dáng thường đơn giản hơn, còn nâng cao mái, đổi kiểu mái dễ thuộc diện phải xin phép. Nên tra văn bản hiện hành và hỏi UBND xã, phường trước khi làm.