Giao trọn gói cho một nhà thầu phù hợp khi việc cải tạo có nhiều hạng mục liên quan nhau và chủ nhà không có thời gian điều phối; thuê khoán từng đội thợ (nề, điện nước, chống thấm, sơn) phù hợp khi việc ít hạng mục, tách bạch, và chủ nhà có thời gian, có hiểu biết để tự sắp lịch và nghiệm thu. Khoán từng đội thường rẻ hơn trên giấy vì bỏ được phần quản lý của thầu, nhưng chủ nhà phải gánh phần đó, kể cả trách nhiệm khi lỗi nằm ở chỗ giao giữa hai đội.
Bài này so ba cách thuê thường gặp, chỉ ra chỗ hở trách nhiệm hay gây tranh cãi nhất khi khoán từng đội, gợi ý khi nào nên chọn cách nào, và một phương án lai mà nhiều gia đình dùng cho nhà cũ.
Ba cách thuê thường gặp khi cải tạo nhà
Cách thứ nhất là giao trọn gói: một nhà thầu nhận toàn bộ việc, gồm cả vật tư và nhân công, tự thuê các tổ thợ chuyên môn, tự điều phối và chịu trách nhiệm chung với chủ nhà. Chủ nhà làm việc với một đầu mối duy nhất.
Cách thứ hai là khoán nhân công cho một thầu: thầu lo thợ và điều phối, chủ nhà tự mua vật tư chính. Cách này vẫn có một đầu mối về thi công, nhưng chủ nhà kiểm soát vật tư và cũng chịu trách nhiệm vật tư đúng lúc, đúng loại.
Cách thứ ba là khoán từng đội: chủ nhà tự thuê riêng đội nề, thợ điện nước, thợ chống thấm, thợ sơn, thợ trần, mỗi đội một thoả thuận. Chủ nhà là người sắp lịch, giao mặt bằng giữa các đội và nghiệm thu từng phần. Đây là cách phổ biến với những việc sửa từng phần, nhưng với cải tạo nhiều hạng mục thì nó đòi hỏi chủ nhà gần như đóng vai một người quản lý công trình.
Không có cách nào luôn đúng. Điều cần làm rõ là ai đang gánh phần điều phối và phần rủi ro ở chỗ giao nhau, và người đó có đủ thời gian, hiểu biết để gánh hay không.
So ba cách theo những gì chủ nhà quan tâm
Bảng dưới so tương đối, không phải quy luật; một thầu trọn gói kém vẫn tệ hơn một chủ nhà điều phối giỏi:
| Tiêu chí | Trọn gói một thầu | Khoán nhân công một thầu | Khoán từng đội |
|---|---|---|---|
| Chi phí trên giấy | Cao nhất vì có phần quản lý | Trung bình | Thấp nhất |
| Thời gian của chủ nhà | Ít | Vừa: lo vật tư | Nhiều: lo lịch, vật tư, nghiệm thu |
| Đầu mối khi có lỗi | Một | Một với thi công, chủ nhà với vật tư | Nhiều, dễ đẩy qua lại |
| Kiểm soát vật tư | Phải ghi chặt trong phụ lục | Chủ nhà nắm | Chủ nhà nắm |
| Rủi ro chậm do chờ nhau | Thầu tự xếp | Thầu xếp, chủ nhà phải giao vật tư đúng lúc | Cao nếu một đội trễ |
| Bảo hành | Một cam kết chung | Thi công một cam kết, vật tư theo nơi bán | Từng đội, khó xác định lỗi của ai |
Phần chênh chi phí trên giấy giữa trọn gói và khoán từng đội chính là tiền công cho việc quản lý và gánh rủi ro. Câu hỏi là bạn tự làm phần đó có tốt hơn và rẻ hơn khoản chênh lệch hay không, khi tính cả thời gian nghỉ việc, đi lại và những lần phải làm lại.
Khoán từng đội: chủ nhà thành người điều phối
Lịch giao mặt bằng. Đội nào vào trước, xong tới đâu thì đội sau vào, ai dọn mặt bằng cho ai. Nếu đội nề chưa xong mà thợ điện đã tới, thợ điện về và hẹn lại vài hôm sau là chuyện thường; vài lần như vậy là trễ cả tháng.
Vật tư đúng lúc. Mỗi đội cần vật tư khác nhau; chủ nhà phải đặt hàng trước để vật tư về đúng ngày đội đó vào. Thiếu một loại phụ kiện cũng có thể làm cả đội ngồi chờ.
Nghiệm thu giữa các đội. Đội sau bắt đầu trên nền của đội trước. Trước khi giao mặt bằng, chủ nhà cần xác nhận phần đội trước đã đạt, có ảnh, để sau này không bị đổ ngược.
Thông tin kỹ thuật chung. Cao độ nền hoàn thiện, vị trí thiết bị vệ sinh, vị trí ổ cắm, độ dày lớp trát phải thống nhất cho mọi đội. Nếu mỗi đội tự hiểu một kiểu, chỗ giao nhau sẽ vênh.
An toàn chung. Điện tạm, che lỗ sàn, giàn giáo, dọn dẹp cuối ngày khi có nhiều đội thì không đội nào coi là việc của mình. Chủ nhà phải giao rõ cho một người.
Chỗ hở trách nhiệm giữa các đội: ví dụ nhà vệ sinh
Nhà vệ sinh là ví dụ điển hình. Thợ nước đặt ống thoát và ống cấp, thợ chống thấm quét lớp chống thấm, thợ nề láng nền tạo dốc và lát gạch, thợ điện đi dây ổ cắm và đèn. Sáu tháng sau trần tầng dưới loang ố. Nguyên nhân có thể là mối nối ống, lớp chống thấm quanh cổ ống, vữa lát bị nứt làm hỏng lớp chống thấm, hay một mũi khoan của thợ điện xuyên qua lớp chống thấm khi lắp đèn.
Khi mỗi phần do một đội làm, mỗi đội có lý do để nói lỗi không phải của mình, và rất khó chứng minh ngược lại khi mọi thứ đã nằm dưới lớp gạch. Chủ nhà thường là người cuối cùng gánh chi phí bóc ra làm lại.
Cách giảm rủi ro này khi khoán từng đội: giao cả khu ướt cho một đội chịu trách nhiệm chung từ ống thoát tới lát gạch, hoặc giữ chặt các điểm dừng nghiệm thu có ảnh, thử áp lực và ngâm thử trước khi đội sau vào. Nếu không làm được cả hai, đây là hạng mục nên giao trọn cho một thầu.
Trọn gói: tiện, nhưng phải viết phụ lục chặt
Giao trọn gói không có nghĩa là giao phó. Vì thầu mua vật tư và tự sắp xếp, những gì không được ghi rõ trong phụ lục sẽ được thầu làm theo cách có lợi cho thầu: loại ống, cỡ dây, độ dày lớp chống thấm, loại sơn, số lớp sơn. Chủ nhà nên ghi chủng loại hoặc tiêu chí kỹ thuật cho từng nhóm vật tư chính, và có quyền kiểm vật tư khi về.
Trọn gói cũng không loại bỏ nhu cầu nghiệm thu các phần che khuất. Thầu trọn gói thường tự nghiệm thu nội bộ giữa các tổ thợ của họ, nhưng chủ nhà vẫn nên có mặt ở các điểm dừng quan trọng như trước khi đổ bê tông gia cố, trước khi trát kín điện nước, khi ngâm thử chống thấm.
Lợi ích lớn nhất của trọn gói là một đầu mối chịu trách nhiệm. Khi trần thấm, chủ nhà gọi một người và người đó phải xử lý, không cần biết lỗi do tổ nào. Lợi ích này chỉ có thật khi hợp đồng ghi bảo hành chung cho toàn bộ hạng mục và có tiền giữ lại bảo hành.
Khi nào hợp cách nào
Gợi ý theo tình huống, để bạn tự đặt nhà mình vào:
- Chỉ một hai hạng mục tách bạch, như sơn lại cả nhà hay thay cửa: khoán thẳng cho một đội chuyên là đủ, không cần thầu tổng.
- Làm lại một khu ướt như một nhà vệ sinh: giao cả khu cho một đội hoặc một thầu, đừng chia ba bốn đội.
- Cải tạo nhiều hạng mục có đụng kết cấu: nên có một thầu điều phối, có kỹ sư; trọn gói hoặc khoán nhân công.
- Chủ nhà đi làm cả ngày, ở xa công trình: trọn gói, kèm các điểm dừng nghiệm thu bắt buộc.
- Chủ nhà có thời gian, có kinh nghiệm hoặc người nhà làm nghề: khoán nhân công hoặc khoán từng đội có thể tiết kiệm, nếu giữ được kỷ luật nghiệm thu.
- Ngân sách rất chặt: khoán từng đội cho phần dễ, giữ một thầu cho phần khó, không ham khoán hết để tiết kiệm.
Dù chọn cách nào, mỗi đội hay mỗi thầu đều nên có thoả thuận viết, phạm vi việc rõ ràng và điều kiện bảo hành. Khoán miệng với thợ quen là chỗ hay sinh hiểu lầm nhất, vì cả hai bên đều nghĩ mình đã hiểu nhau.
Phương án lai cho nhà cũ: trọn gói phần thô, khoán phần hoàn thiện
Nhiều gia đình cải tạo nhà cũ chọn cách chia đôi: giao cho một thầu trọn gói toàn bộ phần thô, gồm tháo dỡ, kết cấu, mái, chống thấm, điện nước âm, trát, láng; sau đó tự thuê từng đội cho phần hoàn thiện như sơn, ốp lát, trần, lắp thiết bị, đóng đồ gỗ.
Lý do là phần thô có nhiều chỗ giao nhau, nhiều phần che khuất và rủi ro kết cấu, rất cần một đầu mối chịu trách nhiệm chung. Phần hoàn thiện thì tách bạch hơn, lỗi dễ nhìn thấy và dễ xác định của ai, nên chủ nhà tự điều phối được và có thể chọn thợ giỏi cho từng việc.
Điều kiện để phương án này chạy là ranh giới bàn giao rõ ràng: thầu thô phải bàn giao mặt bằng ở trạng thái đã thống nhất như tường trát phẳng, nền láng đúng cao độ, ống chờ đúng vị trí, có biên bản và ảnh. Đội hoàn thiện nhận mặt bằng đó và chịu trách nhiệm phần mình từ đấy.
Tự hỏi mình trước khi quyết định tự điều phối
Khoán từng đội chỉ tiết kiệm thật khi chủ nhà làm tốt vai điều phối. Trả lời thật lòng các câu sau trước khi chọn:
- Mỗi tuần có thể có mặt ở công trình ít nhất vài buổi, đặc biệt vào những ngày giao mặt bằng giữa các đội, hay không?
- Có biết đọc một bản vẽ điện nước đơn giản, hiểu cao độ nền, độ dốc thoát nước là gì để truyền đạt cho các đội không?
- Có danh sách thợ đáng tin cho từng việc, và có phương án thay thế nếu một đội trễ hẹn?
- Có sẵn sàng làm người nói không với thợ khi phần việc chưa đạt, kể cả khi đó là thợ quen?
- Có người hiểu nghề, như kỹ sư hay người nhà làm xây dựng, để hỏi khi có tình huống kỹ thuật?
- Đã tính chi phí thời gian của mình: số ngày nghỉ việc, đi lại, gọi điện, mua vật tư?
Nếu câu trả lời phần lớn là không, khoản tiết kiệm trên giấy của khoán từng đội rất dễ bị ăn mòn bởi những lần chờ, làm lại và tranh cãi. Khi đó trọn gói hoặc khoán nhân công cho một thầu là lựa chọn an toàn hơn, dù nhìn đắt hơn lúc đầu.
Câu hỏi thường gặp
Thuê khoán từng đội thợ có rẻ hơn trọn gói không?
Trên giấy thường rẻ hơn vì bỏ được phần quản lý của thầu. Nhưng chủ nhà phải tự điều phối, lo vật tư và gánh rủi ro ở chỗ giao giữa các đội. Khi tính cả thời gian của mình và những lần phải làm lại, khoản chênh có thể nhỏ hơn nhiều so với lúc đầu.
Khoán từng đội thì ai chịu trách nhiệm khi bị thấm?
Rất khó xác định khi ống, chống thấm và lát gạch do ba đội khác nhau làm. Cách giảm rủi ro là giao trọn một khu ướt cho một đội, hoặc có nghiệm thu, thử áp lực và ngâm thử có ảnh trước khi đội sau vào làm.
Thầu trọn gói có cần chủ nhà giám sát không?
Có, ở mức nghiệm thu các điểm dừng quan trọng và kiểm vật tư theo phụ lục. Trọn gói giúp chủ nhà có một đầu mối chịu trách nhiệm, không có nghĩa là không cần xem phần che khuất trước khi lấp.
Khoán nhân công thì chủ nhà mua vật tư thế nào cho đúng?
Xin thầu danh sách vật tư theo từng chặng, kèm chủng loại, số lượng và ngày cần có. Đặt hàng trước để vật tư về đúng lúc, kiểm số lượng khi nhận, và thống nhất với thầu cách xử lý hao hụt và vật tư dư.
Có nên thuê thợ quen không làm hợp đồng?
Vẫn nên có một thoả thuận viết ngắn ghi phạm vi việc, giá, thời gian và bảo hành, kể cả với thợ quen. Thoả thuận rõ giúp giữ quan hệ tốt, vì phần lớn mâu thuẫn với thợ quen đến từ việc hai bên hiểu khác nhau về những gì đã hứa.
Chủ nhà tự điều phối các đội cần lưu ý gì nhất?
Giữ lịch giao mặt bằng giữa các đội, nghiệm thu phần đội trước có ảnh trước khi đội sau vào, thống nhất thông tin kỹ thuật chung như cao độ nền và vị trí thiết bị, và giao rõ cho một người trách nhiệm an toàn chung của công trình.