Một ngôi nhà khoảng ba mươi năm tuổi, nếu chưa từng sửa lớn, thường đã hết hoặc gần hết tuổi thọ ở các bộ phận không phải khung: dây điện và thiết bị đóng cắt, ống cấp nước kẽm, lớp chống thấm sân thượng và nhà vệ sinh, mái ngói hoặc mái tôn, cửa gỗ, thiết bị vệ sinh, bể phốt. Phần khung bê tông có thể còn dùng tốt hoặc đã xuống cấp tuỳ chất lượng thi công và mức thấm, nên cần kỹ sư đánh giá riêng.
Bài này đi qua từng nhóm bộ phận, dấu hiệu cho biết đã đến lúc thay, và gợi ý thứ tự làm trong đợt cải tạo để không phải đục lại. Con số tuổi thọ dưới đây là khoảng tham khảo trong nghề, thực tế phụ thuộc vật liệu, khí hậu và cách dùng.
Vì sao mốc ba mươi năm hay được nhắc tới
Nhà ở dân dụng được xây với nhiều bộ phận có tuổi thọ khác nhau. Khung bê tông cốt thép làm đúng có thể dùng rất lâu, nhưng những lớp phủ, ống, dây, thiết bị gắn vào nó thì ngắn hơn nhiều. Sau khoảng hai mươi tới ba mươi năm, phần lớn các lớp phủ và hệ thống kỹ thuật cùng đến hạn gần như một lúc. Đó là lý do nhiều gia đình thấy nhà "tự nhiên" hỏng dồn dập trong vài năm: hết dột chỗ này lại thấm chỗ kia, điện chập chờn, nước vàng, bể phốt đầy liên tục.
Ngoài ra, nhà xây cách đây ba mươi năm được làm theo vật liệu, tiêu chuẩn và thói quen thi công thời đó. Dây điện tiết diện nhỏ không tính cho điều hoà, bình nóng lạnh, bếp từ; tủ điện chỉ có cầu dao và cầu chì; ống cấp nước bằng thép mạ kẽm; chống thấm bằng lớp vữa và gạch lá nem; mái ngói trên xà gồ gỗ. Đời sống hiện tại dùng điện và nước nhiều hơn hẳn, nên hệ thống cũ không chỉ già mà còn thiếu.
Hiểu như vậy giúp chủ nhà đặt kỳ vọng đúng: cải tạo nhà ba mươi năm hiếm khi chỉ là sơn lại và thay gạch. Phần ẩn trong tường, dưới sàn, trên mái thường chiếm phần lớn công việc và chi phí.
Một điểm nữa hay bị bỏ qua là những lần sửa vặt chồng lên nhau trong ba mươi năm. Mỗi đời thợ đi thêm một đoạn dây nổi, nối thêm một đoạn ống, trát thêm một lớp vữa che chỗ thấm, lát đè thêm một lớp gạch. Đến lúc cải tạo lớn, những lớp chồng này làm tăng khối lượng tháo dỡ và che mất dấu hiệu gốc. Khi đi kiểm, hãy ghi lại cả những chỗ có dấu sửa cũ, vì đó thường là nơi từng có vấn đề và có thể vẫn còn.
Bảng bộ phận thường đã đến hạn
Bảng dưới tổng hợp những bộ phận hay phải thay ở nhà khoảng ba mươi năm, kèm dấu hiệu nhận biết. Tuổi thọ ghi là khoảng tham khảo, không phải quy chuẩn:
| Bộ phận | Dấu hiệu đã đến hạn | Thường xử lý thế nào |
|---|---|---|
| Dây điện, tủ điện | Vỏ dây giòn, nứt; ổ cắm nóng, đổi màu; nhảy cầu dao; còn cầu chì kiểu cũ | Đi lại toàn bộ dây, tủ điện mới có aptomat và chống giật |
| Ống cấp nước kẽm | Nước vàng lúc mới mở, áp yếu dần, rỉ ở mối ren, vết ố quanh ống | Thay toàn tuyến bằng ống nhựa chịu nhiệt hoặc loại phù hợp |
| Chống thấm sân thượng | Rạn, phồng lớp lát, đọng nước, trần tầng dưới ố | Bóc lớp cũ làm lại hệ chống thấm |
| Chống thấm nhà vệ sinh | Trần phía dưới ố, chân tường giáp nhà vệ sinh ẩm | Đục lớp lát, làm lại chống thấm và ống thoát |
| Mái ngói, xà gồ gỗ | Dột nhiều chỗ, xà gồ thâm đen, cong, mối | Thay xà gồ, lợp lại hoặc đổi kiểu mái |
| Cửa gỗ, khung gỗ | Mục chân khung, cong vênh, mối, đóng mở khó | Thay khung hoặc thay cửa |
| Bể phốt | Đầy nhanh, bốc mùi, nước thải trào | Hút, kiểm tra, làm lại nếu nứt hoặc quá nhỏ |
| Thiết bị vệ sinh | Nứt men, rò nước, phụ kiện gỉ | Thay đồng bộ khi làm lại nhà vệ sinh |
Không phải nhà nào cũng hỏng đủ cả bảng. Có nhà đã thay điện mười năm trước, có nhà mái tôn mới làm. Hãy đối chiếu với lịch sử sửa chữa thực tế và hỏi người ở trước.
Điện và nước: phần nên thay đồng bộ một lần
Trong các bộ phận đã hết tuổi, điện và nước là hai hệ thống nên thay trọn trong một đợt, không vá từng đoạn. Lý do là chúng đi âm trong tường và sàn, liên quan tới mọi phòng; vá từng đoạn nghĩa là mỗi năm lại đục một chỗ, và đoạn mới nối vào đoạn cũ vẫn là điểm yếu. Một đợt cải tạo có đục tường, lát lại sàn là cơ hội tốt nhất để thay toàn bộ, vì chi phí đục và hoàn trả đã nằm trong việc khác.
Với điện, ngoài thay dây, nên tính lại phụ tải theo nhu cầu hiện tại: mỗi điều hoà, bình nóng lạnh, bếp từ nên có đường dây riêng; tủ điện có aptomat cho từng nhánh và thiết bị chống giật. Việc này cần thợ điện có chuyên môn thiết kế và lắp đặt, chủ nhà chỉ cần nêu nhu cầu đầy đủ.
Với nước, ống thép mạ kẽm gỉ từ bên trong, làm nước vàng và tiết diện lòng ống nhỏ dần, khiến tầng trên áp yếu. Thay bằng ống nhựa phù hợp và đi lại tuyến hợp lý thường cải thiện rõ. Ống thoát cũ cũng nên kiểm tra bằng camera nếu có điều kiện, vì ống thoát âm sàn nứt là nguồn thấm khó tìm.
Chống thấm và mái: bảo vệ phần khung còn tốt
Nếu kỹ sư đánh giá khung nhà còn tốt, thì việc quan trọng nhất của đợt cải tạo là bảo vệ phần khung đó khỏi nước trong nhiều năm tới. Sân thượng, mái, nhà vệ sinh, ban công, tường ngoài hướng mưa hắt là những chỗ nước vào nhiều nhất. Ở nhà ba mươi năm, lớp chống thấm nguyên thuỷ của những chỗ này gần như chắc chắn đã mất tác dụng, kể cả khi chưa thấy dột rõ.
Với mái ngói trên xà gồ gỗ, ngoài ngói vỡ, cần nhìn kỹ xà gồ và cầu phong: mối ăn, mục đầu gối vào tường, cong võng. Nhiều gia đình nhân đợt cải tạo đổi sang mái tôn có lớp cách nhiệt hoặc đổ mái bê tông; mỗi lựa chọn có ảnh hưởng khác nhau tới tải trọng lên tường và móng, nên phải hỏi kỹ sư trước, nhất là khi định đổi sang mái nặng hơn.
Chống thấm nên được đặt đúng chỗ trong thứ tự thi công: sau khi xử lý kết cấu, sau khi đi xong ống xuyên sàn, trước khi lát hoàn thiện, và có ngâm thử nước để kiểm. Làm sớm quá thì bị đục thủng khi đi ống; làm muộn quá thì phải bóc lớp hoàn thiện mới.
Phần khung: đừng mặc định là còn tốt hay đã hỏng
Ba mươi năm không phải là tuổi già của một khung bê tông làm đúng. Nhưng nhà dân dụng thời đó có rất nhiều cách làm: có nhà đổ bê tông trộn tay, đầm kỹ, lớp bảo vệ đủ dày, có nhà làm vội, sàn mỏng, thép kê không đều. Hai ngôi nhà cùng tuổi, cùng con phố có thể khác nhau rất xa về tình trạng khung.
Những dấu hiệu cần đặc biệt chú ý ở nhà tuổi này: thép lộ gỉ ở mặt dưới sàn sân thượng, sàn vệ sinh, dầm ban công; vết nứt xiên ở tường tầng trệt; nền lún so với mặt đường; cầu thang rung. Gặp những dấu hiệu này thì việc đánh giá khung phải đi trước mọi hạng mục khác. Nếu định nâng tầng hoặc thay đổi kết cấu, kiểm định là bước nên làm.
Ngược lại, nếu khung còn tốt, đừng để người khác thuyết phục đập bỏ chỉ vì nhà đã ba mươi năm. Quyết định đó nên dựa trên đánh giá khung, quy hoạch và ngân sách, không dựa trên tuổi nhà.
Thứ tự cải tạo hợp lý cho nhà ba mươi năm
Một trình tự chung giúp tránh đục lại, áp dụng khi cải tạo toàn diện hoặc cải tạo lớn:
- Đánh giá khung và lập danh sách hư hỏng kết cấu cần xử lý.
- Tháo dỡ: lớp lát cũ, thiết bị vệ sinh, trần giả, dây và ống cũ ở những phạm vi sẽ làm lại.
- Xử lý kết cấu: gia cố, sửa thép gỉ, sửa nứt theo chỉ dẫn kỹ sư.
- Làm mái và chống thấm sân thượng để nhà kín nước sớm, giúp các bước sau không bị mưa ảnh hưởng.
- Đi lại toàn bộ điện, cấp nước, thoát nước; làm lại bể phốt nếu cần.
- Chống thấm nhà vệ sinh, ban công, ngâm thử nước.
- Trát, lát, ốp, làm trần, lắp cửa.
- Sơn, lắp thiết bị, đèn, vệ sinh và nghiệm thu.
Nếu ngân sách buộc phải chia đợt, đợt đầu nên gồm kết cấu, mái, chống thấm và điện nước ẩn; phần hoàn thiện để đợt sau. Làm ngược lại là trả tiền hai lần cho phần hoàn thiện.
Những thứ ở nhà ba mươi năm thường đáng giữ
Không phải cái gì cũ cũng phải thay. Một số thứ ở nhà tuổi này có giá trị sử dụng hoặc giá trị kỷ niệm, giữ lại vừa tiết kiệm vừa giữ được nét riêng:
- Gạch hoa xi măng lát nền còn nguyên, có thể tháo cẩn thận và lát lại một mảng nhỏ ở hiên hoặc chiếu nghỉ.
- Cánh cửa gỗ tốt còn chắc, chỉ cần thay bản lề, khoá và sơn lại; khung mục thì thay khung, giữ cánh.
- Lan can, hoa sắt cửa sổ còn chắc, đánh gỉ và sơn lại.
- Cầu thang bê tông còn chắc, chỉ cần làm lại mặt bậc và tay vịn.
- Tường gạch đặc dày giữ mát tốt, nếu không có vấn đề kết cấu thì giữ thay vì phá để xây vách mỏng.
Trước khi tháo dỡ, đánh dấu những thứ định giữ và dặn rõ thợ, vì đội tháo dỡ thường làm nhanh và đập hết.
Câu hỏi thường gặp
Nhà xây ba mươi năm có cần đập đi xây lại không?
Không nhất thiết. Ba mươi năm thường là lúc các lớp phủ và hệ thống kỹ thuật hết tuổi, còn khung bê tông có thể còn tốt hoặc đã xuống cấp tuỳ chất lượng thi công và mức thấm. Cần kỹ sư đánh giá khung, tra quy hoạch và tính ngân sách rồi mới quyết.
Dây điện trong nhà bao lâu thì nên thay?
Không có con số cố định, nhưng nhà khoảng hai, ba mươi năm chưa từng đi lại dây thì nên để thợ điện có chuyên môn kiểm tra toàn bộ. Dấu hiệu nên thay ngay là vỏ dây giòn nứt, ổ cắm nóng hoặc đổi màu, hay nhảy cầu dao, còn cầu chì kiểu cũ.
Ống nước kẽm cũ có cần thay hết không?
Ống thép mạ kẽm gỉ từ bên trong, làm nước vàng và giảm áp dần. Nếu đã có dấu hiệu, nên thay toàn tuyến trong đợt cải tạo có đục tường, vì vá từng đoạn thì đoạn nối vào ống cũ vẫn là điểm yếu.
Nhà ba mươi năm chưa dột thì có cần làm lại chống thấm không?
Lớp chống thấm nguyên thuỷ ở tuổi này thường đã giảm tác dụng nhiều, kể cả khi chưa thấy dột rõ. Nên kiểm tra sân thượng, nhà vệ sinh, trần tầng dưới; nếu có cải tạo lớn thì làm lại chống thấm là cách bảo vệ khung về lâu dài.
Cải tạo nhà ba mươi năm nên làm gì trước?
Đánh giá khung trước, rồi theo thứ tự: tháo dỡ, xử lý kết cấu, mái và chống thấm sân thượng, điện nước ẩn, chống thấm nhà vệ sinh, rồi mới hoàn thiện. Chia đợt thì đợt đầu nên là phần ẩn, phần hoàn thiện để sau.
Có nên giữ lại gạch hoa, cửa gỗ cũ khi cải tạo không?
Nếu còn chắc và gia đình quý, nên giữ. Gạch hoa có thể tháo cẩn thận và lát lại một mảng nhỏ, cửa gỗ tốt chỉ cần thay phụ kiện và sơn lại. Đánh dấu và dặn thợ trước khi tháo dỡ để không bị đập bỏ nhầm.