Trước khi cải tạo nhà cũ, cần tìm dấu vết mối mọt ở mọi chỗ có gỗ hoặc vật liệu gốc gỗ: xà gồ, cầu phong mái, khung cửa sát nền, sàn gác gỗ, cầu thang gỗ, tủ âm tường, nẹp và trần gỗ, cùng chân tường ẩm nơi mối thường đi lên. Dấu hiệu phổ biến là đường mui đất trên tường, mùn gỗ hoặc bột gỗ dưới chân, gỗ gõ nghe rỗng, cánh mối rụng thành đám sau mưa.
Phát hiện trước khi sửa giúp quyết định thay phần gỗ nào và đưa việc phòng chống mối vào đúng bước thi công. Việc diệt mối và dùng hoá chất nên giao cho đơn vị có chuyên môn; bài này tập trung vào chuyện chủ nhà nhìn gì, ghi gì, và vì sao thứ tự lại quan trọng.
Phân biệt mối và mọt: hai chuyện khác nhau
Người ta hay nói gộp "mối mọt", nhưng đây là hai nhóm côn trùng có cách phá hoại khác nhau, dẫn tới cách xử lý khác nhau. Mối sống thành tổ lớn, thường có tổ chính dưới đất hoặc trong tường, đi lên nhà qua những đường hầm bằng đất gọi là đường mui để tránh ánh sáng và giữ ẩm. Mối ăn gỗ từ bên trong, để lại lớp vỏ mỏng bên ngoài, nên một thanh xà gồ trông còn nguyên có thể đã rỗng ruột.
Mọt là những con bọ nhỏ đẻ trứng trong gỗ, ấu trùng đục đường hầm trong gỗ rồi chui ra để lại lỗ tròn nhỏ trên bề mặt, kèm bột gỗ mịn rơi xuống. Mọt thường tấn công gỗ khô, gỗ có dác, đồ gỗ, ván ép, và lây lan chậm hơn mối. Mọt ít khi làm sập kết cấu nhanh như mối, nhưng có thể làm hỏng cầu thang, sàn gác, cửa sau nhiều năm.
Phân biệt được giúp ghi chép đúng và giúp đơn vị xử lý chọn phương pháp. Thấy đường mui đất, cánh rụng, gỗ rỗng là nghĩ tới mối; thấy lỗ tròn nhỏ và bột gỗ mịn là nghĩ tới mọt.
Nơi cần tìm trong nhà cũ
Đi theo thứ tự từ dưới lên, mang đèn pin và một cán tua vít để gõ. Những nơi mối mọt hay có mặt:
- Chân tường, nhất là tường ẩm, tường giáp nhà vệ sinh, gầm cầu thang, góc kho: tìm đường mui đất chạy dọc tường hoặc dọc khe nền.
- Khung cửa đi, đặc biệt phần chân khung chạm nền: gõ nghe rỗng, ấn vào thấy mềm, lớp sơn phồng.
- Nẹp chân tường, phào gỗ, ván ốp tường: đường mui thường ẩn sau chúng.
- Cầu thang gỗ: mặt dưới bậc, chỗ bậc gối vào dầm, chân trụ cầu thang.
- Sàn gác gỗ và dầm gỗ đỡ gác: đầu dầm gối vào tường là chỗ ẩm và hay bị ăn.
- Mái: xà gồ, cầu phong, li tô, đầu xà gồ gối lên tường thu hồi.
- Trần gỗ, trần ván ép cũ, khung trần.
- Tủ âm tường, tủ bếp gỗ, kệ áp tường: nhìn mặt sau và chân tủ.
- Đồ gỗ, sách, giấy tờ cất lâu trong góc ẩm: mối có thể đã lan từ đó.
Chụp ảnh từng dấu hiệu, ghi vị trí lên bản phác mặt bằng. Không phá đường mui chỉ để xem, vì làm vậy mối sẽ đổi đường và khó lần ra tổ; để nguyên cho đơn vị xử lý quan sát.
Dấu hiệu và ý nghĩa
Bảng dưới giúp chủ nhà đọc những gì nhìn thấy:
| Dấu hiệu | Thường là | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đường hầm bằng đất bám trên tường, khung cửa | Mối đang hoạt động hoặc đã từng hoạt động | Bẻ nhẹ một đoạn nhỏ thấy mối bên trong là đang hoạt động |
| Cánh mỏng rụng thành đám gần cửa sổ, đèn | Mối bay chia đàn, có tổ gần đó | Hay thấy vào đầu mùa mưa |
| Gỗ gõ nghe rỗng, ấn mềm, bề mặt còn nguyên | Mối ăn từ bên trong | Cần kiểm tra mức rỗng trước khi giữ lại |
| Lỗ tròn nhỏ trên gỗ, bột gỗ mịn dưới chân | Mọt | Bột mới, màu sáng là đang hoạt động |
| Lớp sơn phồng, nứt theo vệt trên gỗ | Có thể có mối bên dưới | Gõ thử để kiểm tra |
| Cửa đột ngột kẹt, sàn gác lún một chỗ | Gỗ đã yếu do bị ăn | Hạn chế tải, kiểm tra kỹ |
Những dấu hiệu ở mái, xà gồ, dầm gỗ đỡ gác có liên quan tới an toàn; gặp chúng thì nên mời người chuyên môn xem khả năng chịu lực của phần gỗ trước khi tiếp tục dùng.
Vì sao phải xử lý mối trước khi cải tạo, không phải sau
Cải tạo nhà cũ thường đóng lại rất nhiều thứ: trần thạch cao che mái, vách ốp che tường, sàn lát mới che nền, tủ âm tường che góc. Nếu mối đang có trong nhà mà không xử lý trước, sau khi hoàn thiện chúng vẫn tiếp tục hoạt động, nhưng lúc đó đã bị che kín, khó phát hiện và khó xử lý hơn. Gỗ mới đưa vào nhà như khung cửa mới, sàn gỗ, tủ bếp cũng trở thành nguồn thức ăn mới cho tổ mối cũ.
Ngoài ra, nhiều phương pháp phòng mối cho công trình được làm tốt nhất khi nền và chân tường đang lộ ra: xử lý nền trước khi lát, xử lý chân tường, xử lý quanh đường ống xuyên nền. Khi đã lát xong, những việc này hoặc không làm được, hoặc phải khoan đục để làm.
Vì vậy trong kế hoạch cải tạo, việc kiểm tra và xử lý mối nên được đặt ngay sau bước tháo dỡ và trước bước lát nền, đóng trần, lắp đồ gỗ. Chủ nhà nên yêu cầu nhà thầu và đơn vị xử lý mối phối hợp lịch, để đơn vị xử lý vào đúng lúc nền và tường còn lộ.
Gỗ bị ăn: thay, gia cố hay giữ lại
Sau khi tìm thấy dấu vết, câu hỏi tiếp theo là phần gỗ đó còn dùng được không. Với gỗ chịu lực như xà gồ, dầm gác, cầu phong, bậc cầu thang, cần người có chuyên môn đánh giá mức rỗng và khả năng chịu lực còn lại. Nhiều khi thanh gỗ trông còn nguyên nhưng đã mất phần lớn tiết diện bên trong; giữ lại những thanh như vậy là để rủi ro nằm trên đầu.
Gỗ không chịu lực như nẹp, phào, ván ốp, tủ thì dễ quyết hơn: hỏng nhiều thì thay, hỏng ít và gia đình muốn giữ thì làm sạch, xử lý và sửa. Khung cửa mục chân là trường hợp rất hay gặp; có thể cắt bỏ đoạn chân hỏng và nối đoạn mới, hoặc thay cả khung, tuỳ tình trạng.
Khi thay, chủ nhà có thể cân nhắc vật liệu ít bị mối ăn cho những vị trí sát nền, ẩm, như khung cửa nhôm, nhựa, thép cho cửa nhà vệ sinh và cửa ra sân. Với những vị trí muốn giữ gỗ vì thẩm mỹ, chọn gỗ đã được xử lý phòng mối và giữ cho vị trí đó khô ráo.
Làm việc với đơn vị xử lý mối
Diệt mối và phòng mối có dùng hoá chất, cần đơn vị có chuyên môn và tuân thủ an toàn. Chủ nhà nên chuẩn bị và hỏi những điều sau:
- Đưa cho đơn vị bản phác mặt bằng có đánh dấu vị trí dấu hiệu và ảnh, để họ khảo sát nhanh và trúng.
- Hỏi phương pháp đề xuất: diệt tổ, xử lý nền, xử lý chân tường, xử lý gỗ; mỗi phương pháp làm vào bước nào của đợt cải tạo.
- Hỏi về an toàn: thời gian cần tránh khu vực, có ảnh hưởng tới trẻ nhỏ, người già, vật nuôi, bể nước, giếng không, cần che đậy gì.
- Hỏi về bảo hành: thời hạn, phạm vi, điều kiện bảo hành nếu sau này nhà có sửa đổi.
- Thống nhất lịch với nhà thầu cải tạo để không bị đục phá phần đã xử lý.
- Không tự mua hoá chất về pha phun; hoá chất diệt mối có độc tính, dùng sai vừa không hiệu quả vừa nguy hiểm.
Sau khi xử lý, giữ lại biên bản, sơ đồ vị trí đã xử lý và giấy bảo hành cùng hồ sơ nhà. Những lần sửa sau cần biết chỗ nào đã xử lý để không đục hỏng lớp bảo vệ.
Giảm nguy cơ mối quay lại sau cải tạo
Mối cần ẩm và thức ăn. Phần lớn biện pháp phòng lâu dài là làm cho nhà khô hơn và bớt gỗ tiếp xúc trực tiếp với nền, tường ẩm. Trong đợt cải tạo, xử lý triệt để các nguồn thấm như chân tường ẩm, ống nước rò, nhà vệ sinh thấm là cách phòng mối hiệu quả không kém hoá chất.
Một số thói quen giúp ích: không để gỗ vụn, ván cốp pha, thùng giấy tồn lại trong gầm cầu thang hay góc kho sau khi thi công; kê tủ gỗ, kệ sách cách tường và cách nền một khoảng nhỏ để thông thoáng; không để đất, chậu cây sát chân tường gỗ; kiểm tra định kỳ những chỗ hay có mối, nhất là đầu mùa mưa.
Nhà nằm cạnh vườn, khu đất trống hoặc nhà bên có mối thì nguy cơ cao hơn, nên kiểm tra thường xuyên hơn và trao đổi với đơn vị xử lý về biện pháp quanh chu vi nhà.
Mối và kế hoạch chi phí cải tạo
Phát hiện mối thường kéo theo những khoản không có trong báo giá ban đầu. Khi lập dự trù, nên tách rõ các dòng sau để không bị bất ngờ:
- Khảo sát và xử lý mối của đơn vị chuyên môn, gồm cả xử lý nền, chân tường nếu cần.
- Thay phần gỗ chịu lực bị ăn: xà gồ, cầu phong, dầm gác, bậc cầu thang.
- Thay hoặc sửa khung cửa, nẹp, ván ốp, tủ âm tường hỏng.
- Xử lý nguồn ẩm đi kèm: chống thấm chân tường, sửa ống rò.
- Dự phòng cho phần gỗ hỏng chỉ lộ ra khi tháo trần, tháo vách ốp.
Phần dự phòng cuối cùng rất hay cần tới ở nhà cũ có trần gỗ, trần ván ép hoặc vách ốp gỗ, vì mối thường đi sau những lớp đó. Hỏi trước nhà thầu cách tính phần gỗ phát sinh, theo khối lượng thực tế hay khoán, và ghi vào hợp đồng. Nếu đơn vị xử lý mối phát hiện tổ nằm trong tường chung với nhà bên, hãy báo cho hàng xóm sớm, vì xử lý một phía thường không dứt được và mối sẽ quay lại từ phía bên kia.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết nhà cũ có mối?
Tìm đường hầm bằng đất bám trên tường, khung cửa, gầm cầu thang; cánh mối rụng thành đám sau mưa; gỗ gõ nghe rỗng hoặc ấn thấy mềm dù bề mặt còn nguyên. Kiểm tra kỹ chân tường ẩm, khung cửa sát nền, xà gồ mái và dầm gác gỗ.
Mối và mọt khác nhau thế nào?
Mối sống thành tổ lớn, đi lên nhà qua đường hầm bằng đất và ăn gỗ từ bên trong. Mọt là bọ nhỏ đẻ trứng trong gỗ, để lại lỗ tròn nhỏ và bột gỗ mịn. Mối thường phá nhanh và rộng hơn, mọt lây chậm hơn nhưng vẫn làm hỏng gỗ sau nhiều năm.
Có nên xử lý mối trước hay sau khi cải tạo?
Nên xử lý trước khi lát nền, đóng trần và lắp đồ gỗ mới, ngay sau bước tháo dỡ. Lúc đó nền và chân tường còn lộ, dễ xử lý; nếu để sau, mối bị che kín, khó phát hiện và có thể ăn sang gỗ mới.
Xà gồ mái bị mối ăn có giữ lại được không?
Xà gồ là gỗ chịu lực, cần người có chuyên môn đánh giá mức rỗng và khả năng chịu lực còn lại. Thanh trông còn nguyên vẫn có thể đã rỗng phần lớn bên trong. Không nên giữ lại những thanh đã yếu chỉ để tiết kiệm.
Có tự mua thuốc diệt mối về phun được không?
Không nên. Hoá chất diệt mối có độc tính, dùng sai vừa không diệt được tổ vừa nguy hiểm cho người, vật nuôi và nguồn nước. Hãy thuê đơn vị có chuyên môn, hỏi rõ phương pháp, an toàn và bảo hành.
Làm gì để mối không quay lại sau khi sửa nhà?
Xử lý triệt để chỗ thấm, chân tường ẩm, ống rò; không để gỗ vụn, thùng giấy tồn trong góc; kê tủ gỗ cách tường và nền; kiểm tra định kỳ đầu mùa mưa. Giữ hồ sơ xử lý mối để lần sửa sau không đục hỏng lớp bảo vệ.