Tu sửa nhà thờ họ, nhà thờ tổ cũ nên đi theo thứ tự: họp họ để thống nhất mục đích và người phụ trách, mời người có chuyên môn khảo sát hiện trạng, chốt những gì phải giữ nguyên, rồi mới lập phương án, dự trù và thi công theo đợt, có sổ sách công khai. Phần kỹ thuật tương tự cải tạo một ngôi nhà gỗ hay nhà gạch cũ, nhưng cách ra quyết định thì là việc của cả họ, không phải một người.
Bài này viết cho trưởng họ, ban phụ trách và con cháu được giao lo việc tu sửa. Nội dung tập trung vào phần công trình: khảo sát, thứ tự làm, giữ gìn kiến trúc, điều phối thợ. Nghi lễ trước và sau khi sửa theo phong tục từng dòng họ, từng vùng, mỗi nơi một khác, bài không đi vào.
Họp họ trước khi gọi thợ
Nhà thờ họ thuộc về cả dòng họ, nên quyết định sửa đến đâu cần sự đồng thuận rộng. Một buổi họp họ nên thống nhất mấy điều: vì sao phải sửa, sửa đến mức nào (vá mái, trùng tu cả khung, hay mở rộng thêm), ai là người đại diện quyết định và ký với thợ, quỹ đóng góp thu chi thế nào, ai giữ sổ. Biên bản họp nên ghi rõ và có chữ ký của các chi.
Thường các họ lập một ban phụ trách vài người: một người có uy tín đứng đầu, một người hiểu xây dựng hoặc chịu khó theo công trình, một người giữ sổ quỹ. Ban này gặp thợ, xem tiến độ, báo cáo lại cho họ theo từng mốc. Việc chia rõ ai làm gì giúp tránh tình trạng mỗi người chỉ đạo thợ một kiểu.
Nên đặt mục tiêu khiêm tốn trong lần đầu: giữ nhà thờ không dột, không mục, không nứt trước đã. Những ý tưởng mở rộng, làm thêm nhà khách, cổng lớn có thể bàn tiếp sau khi phần chính đã ổn và quỹ cho phép.
Khảo sát hiện trạng: những chỗ hay hỏng ở nhà thờ họ cũ
Nhà thờ họ thường ít người ở, chỉ mở cửa vào dịp giỗ, nên hư hỏng âm thầm lâu năm mới bị phát hiện. Khi khảo sát, cần để ý:
- Mái: ngói xô, vỡ, rêu dày, li tô cầu phong mục, máng xối tắc làm nước tràn vào tường.
- Khung gỗ: chân cột ẩm mục, đầu kèo đầu xà mục do dột, mộng lỏng làm khung nghiêng, đường mối dọc cột.
- Tường, nền: tường gạch ẩm chân, rêu mốc, vữa bong; nền thấp hơn sân, nước đọng khi mưa.
- Cửa: cửa bức bàn, cửa gỗ cong vênh, mục chân, bản lề gỉ.
- Phần sửa vụng trước đây: cột bê tông thay cột gỗ, mái tôn đè lên ngói, tường gạch xây bịt gian bên, lớp sơn dầu phủ lên gỗ chạm.
- Điện: dây chằng trên kèo, đèn nóng sát gỗ, không có thiết bị chống giật.
- Sân, tường rào, cổng: lún, nứt, cây lớn mọc sát tường làm rễ đẩy móng.
Với nhà thờ có tuổi lớn, khung gỗ, nhiều chi tiết chạm, nên mời người có kinh nghiệm trùng tu nhà gỗ truyền thống khảo sát. Nếu công trình đã được công nhận là di tích hoặc nằm trong danh mục kiểm kê, việc tu sửa phải theo quy định riêng và hỏi cơ quan quản lý văn hoá địa phương trước.
Giữ gì, sửa gì, bỏ gì
Giữ bố cục và dáng nhà. Số gian, hướng nhà, độ cao nền, độ dốc mái, vị trí các ban thờ là những thứ cả họ quen thuộc qua nhiều thế hệ. Đổi những thứ này là việc lớn, cần cả họ bàn kỹ, không nên để thợ tự quyết.
Giữ cấu kiện gốc còn tốt. Cột, kèo, xà, cửa, hoành phi, câu đối còn chắc thì vệ sinh, xử lý mối, vá chỗ hỏng, không thay mới cho đồng bộ. Phần gốc là phần mang giá trị nhất của nhà thờ.
Sửa phần đang gây hại. Mái dột, nền ẩm, máng xối tắc, mối đang ăn là những thứ phải xử lý triệt để vì chúng phá hoại mọi phần khác.
Cân nhắc gỡ phần sửa vụng. Mái tôn đè lên ngói, cột bê tông chen giữa cột gỗ, lớp sơn dầu phủ kín gỗ chạm có thể được trả về đúng vật liệu, nếu quỹ cho phép và người có nghề thấy làm được an toàn.
Thêm tiện nghi ở phần phụ. Nhà vệ sinh, bếp nấu cỗ, chỗ để đồ nên đặt ở nhà ngang, công trình phụ, không chen vào nhà chính.
Thứ tự thi công một đợt tu sửa
Trình tự dưới đây áp cho nhà thờ khung gỗ mái ngói, kiểu thường gặp nhất. Nhà thờ xây gạch mái bằng thì bỏ các bước về khung gỗ, thêm bước kiểm tra dầm sàn mái.
- Chụp ảnh, đánh số, ghi chép toàn bộ hiện trạng; đưa đồ thờ, hoành phi, câu đối ra cất giữ nơi khô ráo có người trông coi.
- Dựng mái che tạm nếu phải dỡ mái, chọn thời điểm ngoài mùa mưa bão.
- Dỡ ngói, phân loại ngói còn dùng; kiểm tra và thay li tô, cầu phong, xà gồ mục.
- Xử lý nền, chân tường, mối từ dưới đất; kê chỉnh chân tảng nếu cột lún.
- Vá, nối, thay phần gỗ mục; chỉnh mộng; xử lý chống mối toàn khung.
- Lợp lại mái, làm máng xối, thoát nước mưa ra xa nền nhà.
- Làm lại điện an toàn, tường, cửa, sân; cuối cùng vệ sinh gỗ và đưa đồ thờ về vị trí cũ.
Đồ thờ, hoành phi, câu đối nên được lập danh sách có ảnh khi đưa ra và khi đưa về, có người của họ chứng kiến. Đây là việc nhỏ nhưng giúp tránh những hiểu lầm đáng tiếc.
Quỹ và sổ sách: phần giữ hoà khí trong họ
Tu sửa nhà thờ thường dựa vào đóng góp của nhiều chi, nhiều gia đình. Sổ sách rõ ràng quan trọng không kém chất lượng thi công.
| Việc | Cách làm gợi ý | Vì sao |
|---|---|---|
| Ghi nhận đóng góp | Sổ ghi tên, chi, số tiền hoặc hiện vật, ngày; có phiếu thu | Mọi người thấy phần mình đã được ghi nhận |
| Ký với thợ | Thoả thuận bằng văn bản: phạm vi việc, vật liệu, tiến độ, cách thanh toán | Tránh phát sinh không ai chịu trách nhiệm |
| Chi theo đợt | Chi theo khối lượng đã làm, có ban phụ trách xác nhận | Không trả trước quá nhiều |
| Phát sinh | Ghi rõ lý do, ảnh chụp, ban phụ trách thống nhất trước khi làm | Giải thích được với cả họ |
| Công khai | Báo cáo thu chi theo mốc, dán ở nhà thờ hoặc gửi các chi | Giữ niềm tin, dễ vận động đợt sau |
Khi có bất đồng về quỹ, quyền quản lý nhà thờ hay ranh giới đất với nhà bên, nên giải quyết trong họ bằng họp và biên bản. Trường hợp căng thẳng kéo dài hoặc liên quan quyền sử dụng đất, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết hướng xử lý.
Lập lịch tu sửa quanh mùa vụ, ngày giỗ họ và thời tiết
Chọn thời điểm khởi công. Nên tránh mùa mưa bão vì nhà thờ khung gỗ phải mở mái nhiều ngày. Cũng nên tránh sát ngày giỗ tổ, dịp tết, khi con cháu về đông và cần dùng nhà thờ. Nhiều họ chọn khởi công ngay sau một dịp giỗ lớn để có đủ thời gian trước dịp sau.
Tính thời gian chờ vật liệu. Gỗ thay thế cần thời gian tìm và phơi sấy, ngói cùng kiểu có khi phải đặt làm. Ban phụ trách nên chuẩn bị vật liệu từ trước khi dỡ mái, tránh để công trình hở mái trong lúc chờ.
Chia đợt theo quỹ. Nếu quỹ chưa đủ, đợt một làm mái, khung và chống mối; đợt hai làm nền, tường, cửa; đợt ba làm sân, cổng, công trình phụ. Mỗi đợt xong là một trạng thái dùng được, không để dở dang qua mùa mưa.
Chỗ thờ tạm. Khi nhà chính đang sửa, nhiều họ dựng một chỗ đặt đồ thờ tạm ở nhà ngang hoặc nhà một người trong họ. Thống nhất trước nơi này trong buổi họp để con cháu về thắp hương biết đến đâu.
Báo tin cho con cháu ở xa. Thông báo lịch thi công, các mốc nghiệm thu và báo cáo quỹ theo đợt qua các chi giúp người ở xa theo dõi, góp ý kịp thời và yên tâm đóng góp.
Giấy tờ, xin phép và chọn người làm
Tu sửa nhà thờ họ trên đất của dòng họ cũng chịu quy định về xây dựng như nhà khác: sửa chữa thông thường không đụng kết cấu thường đơn giản, còn thay đổi kết cấu, mở rộng, xây mới có thể phải xin phép. Với nhà thờ đã được xếp hạng di tích, mọi việc tu sửa phải theo quy định về di tích. Trước khi khởi công, ban phụ trách nên tra văn bản hiện hành và hỏi UBND xã, phường nơi có nhà thờ.
Chọn thợ cho nhà thờ họ nên ưu tiên người đã làm nhà gỗ, đình, nhà cổ, biết tháo lắp khung và vá gỗ đúng cách. Thợ quen xây nhà mới thường muốn thay bê tông, sơn mới cho nhanh và sạch, nhưng làm vậy mất đi chính cái hồn của nhà thờ. Nên xin xem công trình họ đã làm và hỏi cụ thể cách xử lý từng hạng mục.
Sau khi xong, lưu lại hồ sơ: ảnh trước và sau, danh sách cấu kiện đã thay, loại gỗ, cách xử lý mối, biên bản nghiệm thu, sổ quỹ. Lần tu sửa sau, có thể là mười, hai mươi năm nữa, người lo việc sẽ cần những ghi chép này hơn bất cứ thứ gì.
Câu hỏi thường gặp
Ai nên đứng ra ký với thợ khi tu sửa nhà thờ họ?
Nên là người được cả họ giao trong buổi họp, có biên bản ghi rõ, thường là trưởng ban phụ trách. Một người đại diện ký giúp thợ biết nghe ai, tránh mỗi người chỉ đạo một kiểu, và có người chịu trách nhiệm trước họ về phạm vi, tiến độ, chi tiêu.
Có nên thay cột gỗ mục bằng cột bê tông cho bền không?
Thường không nên. Cột bê tông làm mất dáng nhà thờ, khác cách chịu lực của khung gỗ và khó kết nối với mộng. Nếu chân cột mục, người có nghề có thể cưa bỏ đoạn hỏng, nối gỗ mới bằng mộng, giữ phần trên còn tốt. Chỉ thay cả cây khi gỗ đã hỏng suốt thân.
Tu sửa nhà thờ họ có phải xin phép không?
Sửa chữa thông thường không đụng kết cấu thường đơn giản hơn, còn thay đổi kết cấu, mở rộng, xây mới có thể phải xin phép. Nhà thờ đã xếp hạng di tích thì theo quy định về di tích. Nên tra văn bản hiện hành và hỏi UBND xã, phường trước khi khởi công.
Đồ thờ, hoành phi nên xử lý thế nào trong lúc sửa?
Lập danh sách có ảnh, đưa ra cất ở nơi khô ráo có người trông coi, có người trong họ chứng kiến lúc đưa ra và đưa về. Việc vệ sinh, tu bổ các hiện vật này nên giao người có kinh nghiệm, không tự sơn phủ lại để tránh làm hỏng lớp cũ.
Quỹ đóng góp không đủ thì nên ưu tiên sửa gì trước?
Ưu tiên những gì đang phá hoại công trình: mái dột, máng xối tắc, nền ẩm, mối. Giữ được nhà thờ khô ráo và khung không mục là phần quan trọng nhất. Sơn sửa, mở rộng, làm cổng mới có thể để đợt sau khi quỹ đủ.
Có nên đổ bê tông nâng nền nhà thờ cho khỏi ngập không?
Cần cân nhắc kỹ. Đổ bê tông bao quanh chân cột gỗ nhốt hơi ẩm ở chỗ gỗ yếu nhất. Nâng nền cũng làm đổi tỉ lệ nhà. Thường nên hạ cao độ sân, làm rãnh thoát nước quanh nhà và lớp chống ẩm nền; nâng cả nhà thì cần thợ chuyên kích chỉnh và kỹ sư tính.