Thứ tự thi công cải tạo nhà cũ hợp lý là: chuẩn bị và che chắn, tháo dỡ, kiểm lại hiện trạng sau khi bóc lớp, xử lý kết cấu và gia cố, làm mái và chống thấm bao che, đi điện nước âm, chống thấm sàn ướt và ngâm thử, rồi mới trát, làm trần, lát nền, sơn và lắp thiết bị. Nguyên tắc chung là làm từ trên xuống, từ thô tới tinh, việc gây bụi và gây ướt làm trước việc sạch.
Thứ tự này không phải luật cứng, nhưng mỗi lần đảo nó thường phải trả bằng việc đục lại hoặc làm hỏng phần đã xong. Phần dưới giải thích lý do của từng bước, những gì chủ nhà nên kiểm ở mỗi chặng và những chỗ hay bị làm ngược nhất.
Ba nguyên tắc nền: trên xuống, thô tới tinh, bẩn trước sạch sau
Nguyên tắc từ trên xuống có lý do đơn giản: nước, bụi, vữa rơi và vật liệu đều đi theo trọng lực. Sửa sân thượng sau khi đã lát nền tầng dưới là tự đặt nguy cơ nước thấm và vữa rơi lên phần vừa làm xong. Với nhà nâng tầng, phần trên làm xong và kín mưa thì phần dưới mới yên tâm hoàn thiện.
Thô tới tinh nghĩa là mọi việc đụng tới kết cấu, tường, sàn, ống, dây phải xong trước các việc bề mặt. Một đường dây điện đi thêm sau khi đã trát và sơn là một đường cắt tường mới, một lần trát vá và một vệt sơn lệch màu.
Bẩn trước sạch sau là cách sắp các việc trong cùng một khu vực: đục, cắt, mài sinh bụi làm trước; trát, láng, đổ sinh ẩm làm tiếp; sơn, lắp đèn, lắp thiết bị sạch làm cuối. Thầu giỏi sắp lịch theo nguyên tắc này để các tổ thợ không làm hỏng việc của nhau.
Chặng chuẩn bị: việc trước ngày đầu tiên đục tường
Chặng chuẩn bị thường bị xem nhẹ nhưng quyết định cả quá trình có suôn sẻ hay không:
- Dọn đồ đạc ra khỏi khu thi công, đồ còn lại thì che phủ kín và có người đánh dấu.
- Lập biên bản hiện trạng với nhà bên, chụp ảnh tường chung, trần, các vết nứt sẵn có.
- Che chắn mặt tiền, lối đi chung, chống rơi vật liệu ra hẻm hoặc vỉa hè.
- Xác định điểm tập kết vật tư và đường đưa xà bần ra, giờ được vận chuyển theo quy định của khu dân cư.
- Cắt điện, nước khu vực thi công; kéo điện tạm có cầu dao chống giật riêng cho máy thi công; giữ ít nhất một điểm nước và một nhà vệ sinh dùng được nếu gia đình còn ở.
- Nếu việc cải tạo phải xin phép, có giấy phép trong tay và treo ở nơi quy định trước khi khởi công.
Điện tạm là chỗ hay bị làm ẩu: dây kéo dài chằng chịt, nối bằng băng dính, không có thiết bị chống giật. Đây là việc phải để thợ điện có chuyên môn làm, vì công trường ẩm và nhiều kim loại là môi trường dễ xảy ra tai nạn điện.
Tháo dỡ, rồi dừng lại kiểm hiện trạng thật
Tháo dỡ đi theo thứ tự ngược với lúc xây: thiết bị, cửa, trần, lớp ốp lát, lớp vữa hỏng, tường ngăn không chịu lực, và cuối cùng mới tới phần kết cấu nếu phương án có thay. Những phần chịu lực chỉ được tháo khi đã có cột chống tạm theo chỉ dẫn của kỹ sư kết cấu.
Sau khi bóc xong lớp ngoài, nên có một điểm dừng có chủ đích: chủ nhà, thầu và kỹ sư nếu có cùng đi một vòng xem lại hiện trạng thật. Đây là lúc lộ ra thép gỉ trong dầm, sàn mục, ống nước kẽm đã mục bên trong, dây điện cũ cháy vỏ, mối đi trong tường. Mọi điều chỉnh phương án và phiếu phát sinh nên được chốt ở điểm dừng này.
Điểm dừng này tốn vài ngày nhưng tiết kiệm nhiều hơn thế. Nếu bỏ qua, những phát hiện sẽ đến lẻ tẻ trong suốt quá trình thi công, mỗi lần là một lần đổi kế hoạch, và có những thứ sẽ bị trát kín lại trước khi ai kịp nhìn kỹ.
Thứ tự các chặng sau tháo dỡ
Bảng dưới là một trình tự tham khảo cho nhà phố cải tạo nhiều hạng mục. Thầu có thể chồng gối một số việc giữa các tầng, nhưng trong cùng một khu vực thì nên giữ thứ tự:
| Chặng | Việc chính | Vì sao đứng ở vị trí này | Chủ nhà kiểm gì |
|---|---|---|---|
| 1. Kết cấu, gia cố | Gia cố dầm cột, xử lý thép gỉ, đổ sàn mới, làm cầu thang mới | Mọi việc sau đều tựa vào kết cấu | Có kỹ sư nghiệm thu trước khi đổ bê tông |
| 2. Mái và bao che | Làm lại mái, chống thấm sân thượng, tường ngoài, thay cửa sổ | Nhà kín mưa thì phần trong mới yên tâm làm | Ngâm thử hoặc chờ một trận mưa lớn |
| 3. Điện nước âm | Đi ống, đi dây, đặt hộp, đặt ống chờ | Phải xong trước khi trát và láng nền | Chụp ảnh toàn bộ, thử áp lực ống |
| 4. Chống thấm sàn ướt | Nhà vệ sinh, ban công, bếp | Sau khi đã đặt ống thoát, trước khi lát | Ngâm nước thử, xem trần tầng dưới |
| 5. Trát, láng, trần | Trát tường, láng nền, làm trần | Sau mọi việc đục cắt | Độ phẳng, chỗ nối tường cũ mới |
| 6. Ốp lát, bả sơn | Lát nền, ốp tường, bả, sơn lót, sơn phủ | Cần bề mặt khô và ổn định | Gõ thử gạch rỗng, màu sơn đều |
| 7. Lắp đặt, vệ sinh | Thiết bị vệ sinh, đèn, ổ cắm, cửa, tay vịn | Việc sạch, làm cuối | Thử từng thiết bị khi nhận |
Giữa các chặng có thời gian chờ kỹ thuật: bê tông cần thời gian đạt cường độ trước khi tháo cột chống, lớp trát cần khô trước khi bả sơn, chống thấm cần ngâm thử. Những khoảng chờ này nên được tính vào tiến độ từ đầu, không phải là chậm trễ.
Điện nước âm và chống thấm sàn ướt: cặp việc hay vênh nhau
Điện nước âm phải xong trước khi trát tường và láng nền, nhưng ống thoát của nhà vệ sinh lại phải xong trước lớp chống thấm sàn. Nếu thợ nước đặt ống xong, thợ chống thấm làm lớp phủ, rồi sau đó lại có người khoan thêm một lỗ thoát sàn, lớp chống thấm vừa làm đã bị thủng. Vì vậy cần chốt vị trí mọi thiết bị vệ sinh, ống thoát, lỗ thoát sàn trước khi chống thấm.
Trước khi trát kín, chụp ảnh toàn bộ đường dây và đường ống trên từng mảng tường, sàn, có thước đo đặt cạnh làm mốc. Những tấm ảnh này là bản vẽ hoàn công thực tế, rất có ích khi sau này muốn khoan treo đồ hay sửa chữa. Ống cấp nước nên được thử áp lực trước khi trát, để rò rỉ lộ ra khi còn sửa được dễ.
Chống thấm sàn ướt xong thì ngâm nước thử ít nhất một ngày đêm, xem trần tầng dưới có loang không. Chỉ khi ngâm thử đạt mới cho lát gạch.
Lịch chọn vật tư phải đi trước lịch thi công
Thứ tự thi công chỉ chạy được nếu vật tư có mặt đúng lúc. Nhiều thứ phải được chốt sớm hơn chủ nhà nghĩ: vị trí và loại thiết bị vệ sinh phải biết trước khi đặt ống thoát, loại bếp và máy hút mùi quyết định đường điện và đường ống xả, loại cửa quyết định kích thước lỗ chờ khi xây tường, loại gạch nền quyết định cao độ láng nền.
Một cách làm gọn là xin thầu một danh sách các thứ chủ nhà cần chọn, kèm hạn chót gắn với chặng thi công: thiết bị vệ sinh trước chặng điện nước âm, cửa trước chặng xây tường, gạch trước chặng láng nền, màu sơn trước chặng bả. Chủ nhà chọn sớm thì có thời gian so sánh và chờ hàng; chọn muộn thì hoặc công trình phải chờ, hoặc phải chọn vội thứ có sẵn.
Với thiết bị chủ nhà tự mua, ghi rõ ai nhận hàng, ai kiểm tra lúc nhận và cất ở đâu trong công trình. Thiết bị để lẫn với vật tư thô dễ bị va đập hoặc thất lạc.
Nhà còn người ở: sắp thứ tự theo khu thay vì theo chặng
Trình tự theo chặng ở trên phù hợp nhất khi nhà trống. Nếu gia đình vẫn ở trong lúc sửa, thầu thường phải chia nhà thành khu và làm trọn từng khu, chấp nhận chậm hơn và tốn công hơn. Ví dụ: làm xong mái và tầng trên cùng, gia đình dời lên ở, rồi mới làm tầng dưới; hoặc làm xong một nhà vệ sinh mới trước khi phá nhà vệ sinh cũ.
Khi chia khu, nguyên tắc trên xuống và thô tới tinh vẫn giữ trong từng khu, nhưng có thêm một nguyên tắc: không bao giờ để gia đình mất cùng lúc cả điện, nước và chỗ vệ sinh. Mỗi lần cắt điện nước chung phải báo trước và làm trong khung giờ đã thống nhất.
Chia khu cũng có giới hạn. Những việc như thay toàn bộ dây điện từ tủ tổng, làm lại cầu thang hay gia cố móng thường ảnh hưởng cả nhà cùng lúc. Với những chặng đó, gia đình nên tính chuyện ở tạm nơi khác vài tuần, thay vì cố ở lại trong bụi và tiếng ồn, vừa vất vả vừa làm chậm thợ.
Những chỗ hay làm ngược thứ tự và cái giá phải trả
Sơn trước khi xong điện. Gia đình muốn thấy nhà đẹp sớm nên giục sơn một tầng, rồi mới phát hiện thiếu ổ cắm, phải cắt tường. Cái giá là trát vá và sơn lại cả mảng để không lệch màu.
Lát nền trước khi xong mái. Mái dột hoặc sân thượng thấm làm ố trần, rộp nền tầng dưới vừa làm. Cái giá là làm lại nền và trần, cộng thời gian chờ khô.
Chống thấm trước khi chốt vị trí thiết bị. Đổi chỗ bồn cầu hay thêm lỗ thoát sàn sau khi đã chống thấm là phải bóc một vùng, làm lại và ngâm thử lại.
Làm trần thạch cao trước khi đi ống điều hoà. Ống đồng và ống nước xả điều hoà thường đi trên trần. Làm trần trước là phải mở trần, và chỗ mở rất khó giấu.
Tháo cột chống trước khi bê tông đủ ngày. Đây là lỗi nguy hiểm nhất, có thể gây nứt hoặc võng sàn. Thời điểm tháo chống phải theo chỉ dẫn của kỹ sư, không theo sự sốt ruột của bất kỳ ai.
Câu hỏi thường gặp
Cải tạo nhà cũ nên làm tầng trên trước hay tầng dưới trước?
Thường làm từ trên xuống: mái, sân thượng, tầng trên kín mưa và xong phần ướt rồi mới hoàn thiện tầng dưới. Phần kết cấu như gia cố móng, cột thì có thể phải làm ở tầng trệt trước, theo phương án của kỹ sư kết cấu.
Có thể làm song song nhiều tầng để nhanh hơn không?
Có thể chồng gối các việc giữa các tầng, ví dụ tầng trên đi điện nước trong khi tầng dưới đang tháo dỡ, miễn là không vi phạm nguyên tắc từ trên xuống ở những việc gây ướt và gây rơi vật liệu. Thầu có kinh nghiệm sẽ sắp lịch để tổ thợ không làm hỏng việc của nhau.
Có cần dừng lại kiểm hiện trạng sau khi tháo dỡ không?
Rất nên. Sau khi bóc lớp ngoài, hư hỏng thật mới lộ ra. Một buổi đi xem chung giữa chủ nhà, thầu và kỹ sư giúp chốt phương án và phát sinh một lần, thay vì để các phát hiện đến lẻ tẻ trong suốt quá trình thi công.
Chống thấm nhà vệ sinh làm trước hay sau khi đi ống nước?
Sau khi đi ống thoát và chốt vị trí các thiết bị, trước khi lát gạch. Nếu khoan hay đục thêm sau khi chống thấm, lớp chống thấm sẽ bị thủng. Chống thấm xong phải ngâm nước thử, đạt mới lát.
Thời gian chờ giữa các bước có rút ngắn được không?
Một số khoảng chờ có thể rút ngắn bằng vật liệu hoặc cách làm phù hợp, nhưng thời gian bê tông đạt cường độ trước khi tháo cột chống phải theo chỉ dẫn kỹ sư, không được ép. Rút ngắn chờ khô trước khi sơn thì dễ bị phồng rộp, ố màu về sau.
Lắp thiết bị vệ sinh và đèn nên làm lúc nào?
Làm cuối cùng, sau khi đã sơn xong và dọn bụi. Lắp sớm thì thiết bị dễ bị trầy, dính vữa, sơn, bị va chạm khi các tổ thợ khác còn làm. Khi nhận bàn giao, thử từng thiết bị một và ghi lại chỗ cần sửa.