Nguyên tắc trả tiền khi thuê thầu cải tạo là tiền đi sau khối lượng: tạm ứng ban đầu chỉ vừa đủ cho vật tư và nhân công đợt đầu, các đợt sau trả theo mốc đã nghiệm thu, và giữ lại một phần làm tiền bảo hành trong một thời gian đủ để lộ ra lỗi thấm, nứt, điện nước. Mỗi lần trả đều có chứng từ ghi rõ cho đợt nào, khối lượng nào.
Bài này giải thích cách đặt mức tạm ứng, chia đợt gắn với mốc nghiệm thu, giữ tiền bảo hành theo hạng mục, xử lý khi thầu xin ứng thêm ngoài lịch, và dùng tiền giữ lại khi thầu không quay lại bảo hành. Các tỉ lệ nêu trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính, không phải mức chuẩn; mức thật do hai bên thoả thuận và nên đối chiếu quy định hiện hành.
Tiền đi sau khối lượng: vì sao đó là điểm cân bằng
Thầu cần tiền để mua vật tư và trả lương thợ trước khi có kết quả; chủ nhà cần giữ tiền để có tiếng nói khi chất lượng chưa đạt. Hai nhu cầu đó kéo ngược nhau. Điểm cân bằng là để số tiền đã trả luôn xấp xỉ hoặc thấp hơn một chút so với giá trị khối lượng đã làm và đã nghiệm thu.
Khi tiền đi trước khối lượng quá xa, chủ nhà mất đòn bẩy: thầu đã nhận gần hết tiền mà công trình còn dở, nếu thầu chậm hay bỏ dở thì chủ nhà là người chịu thiệt. Khi tiền đi sau quá xa, thầu nhỏ có thể thiếu vốn quay vòng, phải xoay sở bằng cách mua vật tư rẻ hơn hoặc giảm thợ, và công trình cũng bị ảnh hưởng.
Với cải tạo nhà cũ, nguyên tắc này càng cần giữ vì phạm vi việc dễ thay đổi. Phát sinh đã duyệt nên được cộng vào giá trị hợp đồng và thanh toán theo cùng nguyên tắc: làm xong, nghiệm thu, rồi trả.
Tạm ứng đầu: bao nhiêu là vừa
Gắn với nhu cầu thật của đợt đầu. Hỏi thầu đợt đầu cần mua gì: vật tư che chắn, vật tư kết cấu, thuê đổ xà bần. Tạm ứng nên xấp xỉ khoản đó cộng nhân công một hai tuần đầu, không phải một con số tròn tuỳ ý.
Ví dụ giả định để hình dung. Một hợp đồng giá trị A, thầu đề nghị tạm ứng khoảng một phần mười đến một phần năm của A cho đợt đầu. Đó là mức nhiều người thấy hợp lý với cải tạo cỡ vừa; nếu thầu đề nghị tạm ứng một nửa A ngay từ đầu, nên hỏi kỹ lý do.
Khấu trừ dần tạm ứng. Tạm ứng không phải tiền cho không; nó được trừ dần vào các đợt thanh toán sau theo tỉ lệ đã thoả thuận, để tới khi gần xong thì tạm ứng đã được trừ hết.
Thầu lạ thì tạm ứng ít hơn. Với thầu chưa từng làm cùng, có thể đề nghị tạm ứng thấp hơn và chủ nhà trực tiếp thanh toán một số vật tư lớn. Thầu làm ăn ổn thường hiểu điều này.
Chia đợt thanh toán theo mốc nghiệm thu
Bảng dưới là một cách chia minh hoạ cho cải tạo nhà phố nhiều hạng mục. Các tỉ lệ là ví dụ giả định; quan trọng là mỗi đợt gắn với một mốc kiểm được:
| Đợt | Mốc cần đạt trước khi trả | Ví dụ giả định phần trăm giá trị | Kiểm bằng gì |
|---|---|---|---|
| Tạm ứng | Ký hợp đồng, có kế hoạch vật tư đợt đầu | Khoảng 10–20% | Hợp đồng, danh sách vật tư |
| Đợt 1 | Xong tháo dỡ và kết cấu, kỹ sư đã nghiệm thu | Khoảng 20–30% | Biên bản kỹ sư, ảnh |
| Đợt 2 | Xong mái, chống thấm bao che, điện nước âm đã thử | Khoảng 20–30% | Kết quả ngâm thử, thử áp lực, ảnh |
| Đợt 3 | Xong hoàn thiện, bàn giao | Phần còn lại trừ tiền giữ bảo hành | Biên bản bàn giao, danh sách lỗi đã sửa |
| Bảo hành | Hết thời gian giữ, không còn lỗi chưa sửa | Khoảng 5% hoặc theo thoả thuận | Đi kiểm lại sau mùa mưa |
Nên trừ tạm ứng dần vào đợt 1 và đợt 2. Các phiếu phát sinh đã duyệt được cộng vào đợt có mốc tương ứng. Nếu một mốc chưa đạt, đợt đó chưa trả, kể cả khi đã tới ngày dự kiến.
Vật tư lớn: chủ nhà mua thẳng hay để thầu mua
Một số chủ nhà chọn tự mua vật tư lớn như thép, xi măng, gạch, thiết bị vệ sinh, còn thầu chỉ nhận khoán nhân công và vật tư phụ. Cách này giúp chủ nhà kiểm soát chủng loại và số tiền đi trước khối lượng ít hơn. Đổi lại, chủ nhà phải lo đặt hàng đúng lúc, nhận hàng, kiểm số lượng và chịu rủi ro thiếu hụt làm chậm thợ.
Để thầu mua trọn gói thì chủ nhà nhàn hơn và trách nhiệm chất lượng vật tư rõ hơn, nhưng cần ghi chủng loại cụ thể trong phụ lục và có quyền kiểm vật tư khi về. Cách lai thường gặp là chủ nhà mua thiết bị hoàn thiện và vật tư có giá trị lớn, thầu mua vật tư thô và vật tư phụ.
Dù theo cách nào, cần ghi rõ trong hợp đồng ai mua gì, ai nhận và kiểm, ai chịu hao hụt và vật tư thừa xử lý ra sao. Thiếu điều này, cuối công trình thường có tranh luận về vài chục bao xi măng hay mấy thùng gạch dư.
Giữ lại tiền bảo hành: bao nhiêu, bao lâu, cho hạng mục nào
Tiền giữ lại bảo hành là đòn bẩy để thầu quay lại sửa lỗi lộ ra sau bàn giao. Một số điều nên thống nhất:
- Mức giữ lại là một phần nhỏ giá trị hợp đồng, theo thoả thuận và đối chiếu quy định hiện hành; ghi rõ con số trong hợp đồng.
- Thời gian giữ nên phủ ít nhất một mùa mưa, vì lỗi thấm dột thường chỉ lộ ra khi mưa lớn kéo dài.
- Tách bảo hành theo hạng mục: chống thấm, điện nước, kết cấu gia cố có thời gian bảo hành khác với sơn hay ốp lát.
- Ghi cách gọi bảo hành: báo qua kênh nào, thầu phải đến xem trong bao nhiêu ngày, sửa trong bao nhiêu ngày.
- Ghi rõ nếu thầu không đến trong thời hạn, chủ nhà được thuê bên khác sửa và trừ chi phí vào tiền giữ lại, có ảnh và chứng từ.
- Hết thời gian giữ, hai bên đi kiểm lại một lượt, sửa nốt lỗi nếu có rồi mới trả phần giữ lại.
Thời gian giữ tiền và thời gian bảo hành không nhất thiết bằng nhau. Bảo hành chống thấm có thể dài hơn thời gian giữ tiền; sau khi trả hết tiền, cam kết bảo hành vẫn còn hiệu lực theo hợp đồng.
Chứng từ mỗi lần trả và khi thầu xin ứng thêm
Mỗi lần trả tiền nên chuyển khoản tới tài khoản ghi trong hợp đồng, nội dung chuyển ghi rõ đợt nào, theo hợp đồng nào. Trả tiền mặt thì có biên nhận ghi số tiền, đợt thanh toán, chữ ký người nhận. Kèm theo là bảng cộng dồn: giá trị hợp đồng, phát sinh đã duyệt, đã trả, tạm ứng đã trừ, còn lại. Bảng này cả hai bên cùng giữ và cập nhật sau mỗi đợt.
Không trả tiền cho thợ lẻ thay thầu nếu hợp đồng không quy định, kể cả khi thợ xin vì thầu chậm lương. Trả như vậy dễ dẫn tới việc thầu và thợ đều không ghi nhận đúng, và chủ nhà bị kẹt giữa hai bên.
Khi thầu xin ứng thêm ngoài lịch, hỏi lý do cụ thể và đối chiếu với khối lượng đã làm. Nếu khối lượng thực tế đã vượt mốc, có thể nghiệm thu sớm phần đó và thanh toán. Nếu chưa, việc ứng thêm làm tiền đi trước khối lượng; nếu đồng ý, ghi thành phụ lục và trừ vào đợt sau. Thầu xin ứng thêm nhiều lần liên tiếp là dấu hiệu nên theo dõi sát tiến độ hơn.
Những lỗi hay gặp khi trả tiền cho thầu cải tạo
Trả theo ngày thay vì theo mốc. Hợp đồng ghi cứ hai tuần trả một lần, bất kể làm được bao nhiêu. Khi công trình chậm, tiền vẫn đi đều và nhanh chóng vượt khối lượng.
Không có bảng cộng dồn. Mỗi lần trả một ít theo lời xin, không ai cộng lại. Tới cuối công trình hai bên mỗi người nhớ một con số, và tranh luận bắt đầu từ đó.
Trả nốt cả tiền bảo hành vì nể. Thầu nói cần tiền gấp, công trình nhìn đã đẹp, chủ nhà trả hết. Vài tháng sau trần thấm, gọi thầu không thấy đâu.
Phát sinh trả bằng tiền mặt không ghi chép. Các khoản phát sinh nhỏ trả tay cho nhanh, không có phiếu duyệt, không vào bảng cộng dồn. Cộng lại cuối công trình thường lớn hơn nhiều so với cảm giác.
Trả trước cho việc chưa nghiệm thu được. Ví dụ trả đợt điện nước khi chưa thử áp lực, chưa có ảnh vì thầu hứa sẽ làm. Khi đã trả, việc thử thường bị quên.
Khi thầu không quay lại bảo hành
Khi có lỗi trong thời gian bảo hành, báo thầu bằng tin nhắn hoặc văn bản kèm ảnh, nêu thời hạn đến xem theo hợp đồng. Nếu thầu không phản hồi, nhắc lại một lần nữa, lưu lại cả hai lần báo.
Hết thời hạn mà thầu vẫn không đến, chủ nhà có thể thuê bên khác xem và sửa theo điều khoản đã ghi, giữ ảnh trước sau, báo giá và hoá đơn hoặc biên nhận, rồi trừ vào tiền giữ lại. Gửi thông báo cho thầu về việc đã sửa và số tiền trừ, kèm chứng từ.
Nếu chi phí sửa vượt số tiền giữ lại, hoặc thầu phản đối việc trừ, hai bên nên thương lượng có biên bản. Khi không thống nhất được, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết hướng giải quyết theo văn bản hiện hành, thay vì tự ý giữ thêm các khoản khác. Toàn bộ quá trình này chỉ suôn sẻ khi hợp đồng ngay từ đầu đã ghi rõ thời hạn đến xem, thời hạn sửa và quyền thuê bên khác; thiếu những dòng đó, chủ nhà vẫn có thể yêu cầu nhưng sẽ mất nhiều thời gian hơn để chứng minh.
Câu hỏi thường gặp
Tạm ứng cho thầu sửa nhà bao nhiêu là hợp lý?
Không có mức chung cho mọi trường hợp. Hợp lý là tạm ứng xấp xỉ nhu cầu thật của đợt đầu, gồm vật tư và nhân công vài tuần, rồi trừ dần vào các đợt sau. Nếu thầu đề nghị tạm ứng quá lớn ngay từ đầu, nên hỏi kỹ lý do và cân nhắc tự mua vật tư lớn.
Giữ lại tiền bảo hành bao lâu thì nên trả?
Thường nên giữ qua ít nhất một mùa mưa để lộ ra lỗi thấm dột, rồi đi kiểm lại cùng thầu, sửa xong lỗi còn lại mới trả. Thời gian cụ thể do hai bên thoả thuận trong hợp đồng và nên đối chiếu quy định hiện hành.
Thầu đòi trả hết tiền mới chịu bàn giao nhà thì sao?
Nếu hợp đồng đã ghi giữ lại tiền bảo hành, chủ nhà có căn cứ để giữ phần đó. Đối chiếu bảng cộng dồn, nghiệm thu bàn giao có danh sách lỗi, trả phần đến hạn và giữ phần bảo hành. Vướng mắc kéo dài thì nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Có nên trả tiền trực tiếp cho thợ khi thầu chậm lương thợ?
Không nên nếu hợp đồng không quy định, vì dễ bị ghi nhận lẫn lộn. Nếu thợ ngừng làm vì chưa được trả, báo thầu bằng văn bản và yêu cầu xử lý. Trường hợp buộc phải trả thay, cần thoả thuận ba bên bằng văn bản và trừ vào đợt thanh toán của thầu.
Chuyển khoản cho thầu nên ghi nội dung gì?
Ghi tên công trình hoặc số hợp đồng, đợt thanh toán và nội dung ngắn như thanh toán đợt hai sau nghiệm thu điện nước. Nội dung rõ ràng giúp đối chiếu sau này và là bằng chứng khi có bất đồng về số tiền đã trả.
Phát sinh đã duyệt thì trả ngay hay gộp vào đợt sau?
Thường gộp vào đợt có mốc nghiệm thu tương ứng, sau khi việc phát sinh đã làm xong và được kiểm. Với phát sinh lớn cần mua vật tư trước, có thể thoả thuận tạm ứng riêng cho phần đó và ghi thành phụ lục.