Muốn cải tạo nhà gỗ, nhà cổ mà giữ được nét xưa, nguyên tắc là sửa tối thiểu và thay đúng loại: chỉ thay phần đã mục hẳn, dùng gỗ và cách liên kết tương đương, giữ nguyên tỉ lệ, vị trí và chi tiết trang trí, còn tiện nghi mới như điện, nước, nhà vệ sinh thì đặt ở phần phụ hoặc giấu khéo, không đục vào khung gỗ chính.
Nhà gỗ ở đây gồm nhà rường, nhà ba gian hai chái, nhà sàn, nhà phố cổ có khung gỗ, những căn nhà vài chục đến hơn trăm năm tuổi. Mỗi vùng một kiểu, nhưng cùng chung một điều: khung nhà là hệ cột, kèo, xà liên kết bằng mộng, không phải tường xây. Bài này giúp chủ nhà đi qua các bước từ khảo sát tới thi công, và biết lúc nào cần người chuyên về nhà gỗ truyền thống thay vì thợ xây thông thường.
Hiểu bộ khung trước khi đụng vào
Nhà gỗ truyền thống đứng được nhờ bộ khung: các hàng cột đặt trên chân tảng đá, nối với nhau bằng xà ngang, xà dọc, kèo đỡ mái, tất cả ráp bằng mộng và chốt gỗ. Tường bao quanh, dù là ván gỗ, gạch hay đất, thường chỉ là lớp che, không gánh mái. Vì vậy một cây cột mục chân hay một mộng bị lỏng ảnh hưởng tới cả gian nhà, còn một mảng tường hỏng thì nhẹ hơn nhiều.
Bộ khung cũng là phần mang giá trị nhất: cách chia gian, độ dốc mái, chiều cao cột, các đường chạm trên kẻ, bẩy, đầu xà. Thay đổi những thứ này là thay đổi dáng nhà. Có những ngôi nhà đã qua vài lần sửa vụng: cột gỗ bị thay bằng cột bê tông, mái ngói thay bằng tôn, gian bên bị xây gạch bịt kín. Khi cải tạo, đây cũng là dịp cân nhắc trả lại những phần này về đúng tinh thần ban đầu, nếu điều kiện cho phép.
Trước khi tháo bất cứ thứ gì, nên chụp ảnh từng gian, từng cấu kiện, đánh số và vẽ phác lại vị trí. Người làm nghề nhà gỗ thường tháo ra rồi lắp lại theo đúng số, nên bộ ảnh và sơ đồ này là tài sản quý.
Khảo sát: tìm chỗ mục, chỗ mối, chỗ lệch
Khảo sát nhà gỗ cần nhìn kỹ hơn nhà xây. Những dấu hiệu dưới đây giúp chủ nhà biết phải hỏi người chuyên môn ở chỗ nào.
- Chân cột: phần tiếp giáp chân tảng hay bị ẩm từ nền, mục từ trong ra. Gõ nghe tiếng bộp, dùng que nhọn ấn thử thấy lún là dấu hiệu xấu.
- Đầu kèo, đầu xà: chỗ gác vào tường hoặc nằm dưới mái dột lâu năm, thường mục trước.
- Mộng: mộng lỏng làm khung xô lệch, nhìn thấy cột nghiêng, khe hở ở chỗ nối rộng ra.
- Đường mối: đường đất nhỏ chạy dọc cột, chân tường, mặt gỗ có lớp mỏng bên ngoài nhưng rỗng bên trong.
- Mái: ngói xô, ngói vỡ, li tô gãy, những vệt ố trên xà gồ và kèo cho biết chỗ dột.
- Nền: nền thấp, ẩm, thoát nước kém là nguyên nhân gốc của phần lớn hư hỏng ở chân cột.
- Phần đã sửa trước: cột bê tông chen vào, xà sắt, tường gạch xây sát khung gỗ, mái tôn đè lên ngói. Những chỗ này có thể đang làm hại phần gỗ.
Với nhà có tuổi lớn hoặc có giá trị kiến trúc, nên mời người có kinh nghiệm trùng tu nhà gỗ khảo sát, lập danh sách cấu kiện cần thay, cần vá, cần giữ. Nếu nhà nằm trong danh mục di tích hoặc khu bảo tồn, việc sửa còn chịu quy định riêng, phải hỏi cơ quan quản lý văn hoá và xây dựng địa phương trước.
Thay phần mục mà không mất dáng
Vá thay vì thay cả cây. Cột mục chân có thể cưa bỏ đoạn hỏng, nối một đoạn gỗ mới bằng mộng nối truyền thống, giữ lại phần trên còn tốt với các chi tiết mộng, chạm. Cách này giữ được cấu kiện gốc nhiều nhất.
Gỗ thay cùng loại hoặc tương đương. Chọn gỗ có độ cứng, độ bền và màu tương tự gỗ cũ, đã được phơi sấy kỹ. Gỗ tươi co ngót làm mộng lỏng sau vài mùa.
Giữ cách liên kết bằng mộng. Bắt đinh, bu lông, bản mã thép thay cho mộng nhìn nhanh gọn nhưng làm nứt gỗ và lộ ra kim loại. Khi buộc phải dùng thép để gia cố, giấu ở mặt khuất và bọc chống gỉ.
Không làm mới hoàn toàn bề mặt. Bào sạch lớp gỗ cũ để đánh dầu cho bóng là làm mất lớp thời gian và các đường chạm nông. Vệ sinh nhẹ, xử lý mối, phủ lớp bảo vệ mỏng là đủ.
Đánh dấu phần mới. Một số người làm trùng tu khắc dấu kín ở cấu kiện thay mới để người sau biết đâu là gốc, đâu là thay. Đây là thói quen tốt, chủ nhà có thể đề nghị.
Mái và nền: hai thứ quyết định tuổi thọ phần gỗ
Mái dột là kẻ thù số một của nhà gỗ. Khi cải tạo, việc dỡ ngói, kiểm tra từng cây li tô, cầu phong, thay phần mục rồi lợp lại là gần như bắt buộc. Ngói cũ còn tốt nên giữ và dùng lại ở mặt mái phía trước, ngói bổ sung cùng kiểu đặt ở mặt sau hoặc chỗ khuất. Có thể thêm một lớp chống thấm mỏng bên dưới ngói, miễn không làm thay đổi độ dày và dáng mái nhìn từ ngoài.
Nền nhà gỗ cũ thường thấp so với sân đã nâng, mưa lớn là ngấm vào chân cột. Có hai cách: nâng cả nhà lên bằng cách kích từng cột, kê lại chân tảng ở cao độ mới, đây là việc của thợ chuyên nghiệp và cần kỹ sư tính; hoặc hạ cao độ sân quanh nhà, làm rãnh thoát nước và lớp chống ẩm cho nền. Không nên đổ bê tông nâng nền bao quanh chân cột, vì hơi ẩm bị nhốt lại ngay chỗ gỗ yếu nhất.
Xử lý mối cũng gắn với nền: mối thường vào từ đất, theo chân cột lên. Xử lý nền và chân tường trước khi lắp lại khung, rồi mới xử lý trên thân gỗ, là thứ tự giúp không phải làm lại.
Đưa tiện nghi mới vào mà không đục khung
Nhà gỗ giữ nét xưa vẫn cần điện, nước, nhà vệ sinh, bếp hiện đại. Cách làm là đặt chúng ở nơi không chạm khung chính.
| Tiện nghi | Nên đặt ở đâu | Lưu ý |
|---|---|---|
| Nhà vệ sinh | Nhà phụ, chái sau hoặc một khối xây riêng nối bằng hiên | Không đặt khu ướt sát chân cột gỗ; thoát nước ra xa nhà chính |
| Bếp | Nhà ngang, gian phụ | Hút mùi và khói ra ngoài, không để ám vào kèo; cách xa phần gỗ chạm |
| Dây điện | Đi trong ống nổi màu trầm men theo cạnh xà, hoặc dưới nền | Không khoét rãnh vào cột, xà; có tủ điện chống giật, chống quá tải |
| Đèn | Đèn rọi đặt dưới đất hoặc trên khung phụ | Tránh đèn nóng sát gỗ; không bắt đinh vào cấu kiện chạm |
| Điều hoà | Hạn chế ở gian chính; ưu tiên quạt và thông gió tự nhiên | Dàn nóng đặt ngoài, khuất tầm nhìn mặt tiền |
Nguyên tắc chung là mọi thứ mới nên tháo ra được mà không để lại vết hỏng trên phần gỗ gốc. Nếu sau này đổi ý, căn nhà vẫn trở về được như cũ.
Chọn người làm và chuẩn bị thời gian
Thợ xây giỏi chưa chắc làm được nhà gỗ. Cần người hiểu mộng, hiểu cách tháo lắp khung, biết đọc vết của các đời sửa trước. Khi chọn, hãy hỏi họ đã làm những ngôi nhà nào tương tự, xin đến xem tận nơi nếu được, và hỏi cách họ dự định xử lý từng cấu kiện hỏng. Người làm nghề lâu thường trả lời rất cụ thể, có khi còn khuyên giữ lại thứ chủ nhà định bỏ.
Thời gian cải tạo nhà gỗ thường dài hơn dự tính: chờ gỗ khô, tìm ngói cùng kiểu, thợ làm chạm vá chậm và kỹ. Nên tránh khởi công vào giữa mùa mưa vì khung gỗ phải để hở mái nhiều ngày. Kinh phí cũng khó báo trước chính xác vì nhiều chỗ mục chỉ lộ ra sau khi tháo. Dự phòng phát sinh cho nhà gỗ nên để rộng tay hơn nhà xây.
Cuối cùng, ghi chép lại toàn bộ quá trình: ảnh trước, trong và sau, danh sách cấu kiện đã thay, loại gỗ, cách xử lý mối. Đây là hồ sơ để thế hệ sau sửa tiếp mà không phải đoán.
Thứ tự một đợt cải tạo nhà gỗ
Mỗi ngôi nhà một khác, nhưng trình tự dưới đây giúp phần làm trước không bị phần làm sau phá hỏng, và giữ cho khung gỗ ít phải phơi mưa nắng nhất.
- Chụp ảnh, đánh số cấu kiện, vẽ sơ đồ từng gian; khảo sát cùng người có nghề nhà gỗ, lập danh sách thay, vá, giữ.
- Hỏi cơ quan quản lý nếu nhà thuộc diện bảo tồn; chuẩn bị gỗ thay thế sớm để có thời gian phơi sấy.
- Dựng mái che tạm cho cả công trình trước khi dỡ ngói, nhất là khi khởi công gần mùa mưa.
- Dỡ ngói, phân loại ngói còn dùng được; tháo những phần sửa vụng trước đây như tường gạch xây sát cột, mái tôn đè lên ngói.
- Xử lý nền, chân tường và mối từ dưới đất; kích chỉnh, kê lại chân tảng nếu cột lún lệch.
- Vá, nối, thay cột kèo xà mục; chỉnh lại mộng, đóng chốt; xử lý chống mối trên thân gỗ.
- Lợp lại mái với lớp chống thấm mỏng bên dưới ngói; làm máng, thoát nước mưa ra xa chân cột.
- Làm phần phụ: nhà vệ sinh, bếp, đường điện nước theo phương án không đục khung; cuối cùng là cửa, vách, vệ sinh bề mặt gỗ.
Giữa các bước nên có buổi xem lại cùng người làm nghề. Nhà gỗ hay có bất ngờ: tháo ra mới thấy một cây xà rỗng ruột hay một mộng đã gãy từ lâu, và quyết định ở thời điểm đó ảnh hưởng tới mọi bước sau.
Câu hỏi thường gặp
Cột gỗ mục chân có phải thay cả cây không?
Không nhất thiết. Nếu phần mục chỉ ở đoạn chân và phần trên còn chắc, thợ có thể cưa bỏ đoạn hỏng và nối đoạn gỗ mới bằng mộng nối truyền thống. Cách này giữ được phần gốc có mộng và chạm. Nếu mục sâu suốt thân hoặc rỗng do mối thì mới tính thay.
Có nên thay mái ngói nhà cổ bằng mái tôn cho đỡ dột không?
Thay tôn làm mất dáng nhà và nóng, ồn hơn. Thường nên dỡ ngói, thay li tô, cầu phong hỏng, thêm lớp chống thấm mỏng bên dưới rồi lợp lại bằng ngói cũ còn tốt và ngói bổ sung cùng kiểu. Mái được làm đúng có thể bền nhiều năm.
Đổ bê tông nền quanh chân cột gỗ có giúp chống ẩm không?
Thường là ngược lại. Bê tông bao quanh chân cột giữ hơi ẩm ở đúng chỗ gỗ yếu nhất, làm mục nhanh hơn. Nên để chân cột đặt trên chân tảng đá thoáng, xử lý nền bằng lớp chống ẩm và hạ cao độ sân, làm rãnh thoát nước quanh nhà.
Đi điện trong nhà gỗ thế nào cho an toàn?
Dùng dây có vỏ bọc tốt đi trong ống luồn, men theo cạnh xà hoặc dưới nền, không khoét rãnh vào gỗ. Có tủ điện với thiết bị chống giật và chống quá tải. Tránh bóng đèn toả nhiệt đặt sát gỗ. Việc đi điện cần thợ có chuyên môn.
Nhà cổ trong khu bảo tồn có tự sửa được không?
Nhà nằm trong danh mục di tích hoặc khu bảo tồn thường chịu quy định riêng về những gì được thay đổi. Trước khi sửa, nên hỏi cơ quan quản lý văn hoá và xây dựng của địa phương, tra văn bản hiện hành để biết thủ tục và giới hạn.
Làm sao biết thợ có thực sự làm được nhà gỗ truyền thống?
Hỏi những công trình họ đã làm và xin xem tận nơi, hỏi cụ thể cách họ xử lý cột mục, mộng lỏng, ngói thiếu. Người có nghề thường trả lời chi tiết, nói rõ chỗ nên giữ. Người chỉ quen nhà xây hay đề xuất thay bê tông, bắt bu lông cho nhanh.