Nhà cấp 4 ở nông thôn thường còn giữ được móng và tường bao nếu không lún nứt nặng, phần cần làm mới trước là mái, nền và khu ướt (bếp, nhà vệ sinh), sau đó mới tới điện nước, cửa và hoàn thiện. Làm theo thứ tự này thì phần khung cũ được che chắn, đỡ ẩm, và tiền bỏ ra đi vào đúng chỗ đang hỏng nhất.
Nhà cấp 4 nông thôn có đặc điểm riêng so với nhà phố: đất rộng hơn, nhà thấp, thường có hiên, sân, bếp và chuồng trại tách riêng, nhà vệ sinh đôi khi còn ở ngoài vườn. Nhiều nhà đã ba bốn chục năm, tường gạch chỉ, mái ngói hoặc mái tôn lợp lại. Bài này giúp chủ nhà nhìn từng bộ phận, quyết giữ hay bỏ, và xếp thứ tự việc làm khi ngân sách có hạn.
Nhà cấp 4 nông thôn thường được xây ra sao
Phần lớn nhà cấp 4 ở làng quê được xây theo kiểu tường gạch chịu lực: móng gạch hoặc móng đá đặt nông, tường dày khoảng hai mươi phân bao quanh, các bức tường ngang chia gian cũng là tường chịu lực đỡ hệ mái. Mái ngói đặt trên vì kèo gỗ hoặc kèo bê tông, xà gồ gỗ, cầu phong, li tô. Một số nhà về sau thay ngói bằng tôn, hoặc đổ một tấm mái bằng ở gian giữa.
Nền nhà thường lát gạch đất nung hoặc láng xi măng, cao hơn sân vài bậc lúc mới xây. Qua nhiều năm, sân và đường làng được đổ bê tông nâng lên, nền nhà thành thấp, mưa lớn là nước tràn vào. Bếp thường tách thành gian riêng phía sau hoặc bên cạnh, khói đun củi làm đen tường và mục xà gồ. Nhà vệ sinh nếu có trong nhà thì thường làm sau, chen vào một góc, đường thoát chảy thẳng ra vườn hoặc vào một hố đơn giản.
Hiểu cách nhà được xây giúp biết bộ phận nào đang gánh bộ phận nào. Ở nhà tường chịu lực, đục một bức tường ngang để mở rộng gian là đụng vào chỗ đỡ mái, khác hẳn nhà khung cột. Việc này phải có người chuyên môn xem trước, không nên đục theo cảm giác.
Bộ phận nào thường giữ được, bộ phận nào nên làm mới
Bảng dưới là nhận định chung cho nhà cấp 4 khoảng ba, bốn mươi năm tuổi chưa bị lún nứt nặng. Nhà cụ thể phải được xem tận nơi; khi có vết nứt xiên, tường nghiêng hay lún lệch thì cần kỹ sư đánh giá trước.
| Bộ phận | Thường giữ được khi | Thường phải làm mới khi |
|---|---|---|
| Móng và tường bao | Không nứt xiên, không nghiêng, chân tường chỉ ẩm nhẹ | Nứt xiên từ góc cửa, tường nghiêng, lún một đầu nhà |
| Kèo, xà gồ gỗ | Gỗ còn chắc, gõ không bở, không có đường mối | Mối ăn rỗng, mục đầu gác lên tường, võng thấy bằng mắt |
| Ngói, tôn lợp | Ít viên vỡ, ngói còn cứng; tôn chưa thủng gỉ | Dột nhiều chỗ, ngói giòn mủn, tôn gỉ thủng mép |
| Nền | Bằng phẳng, cao hơn sân | Thấp hơn sân, gạch bong, ẩm thấm lên |
| Cửa gỗ | Khuôn chắc, chỉ cong vênh cánh | Khuôn mục chân, mối ăn |
| Điện | Hầu như không nên giữ | Dây đi nổi cũ, không có cầu dao chống giật |
Điện là phần nên thay gần như trong mọi trường hợp. Dây cũ ở nhà cấp 4 thường đi nổi trên xà gồ, nối nhiều đoạn, không có thiết bị chống giật, trong khi nhu cầu dùng điện nay đã gấp nhiều lần lúc xây nhà. Việc đi lại điện cần thợ có chuyên môn làm.
Mái: việc đầu tiên vì nó che mọi thứ bên dưới
Kiểm tra từ bên dưới trước. Đứng trong nhà nhìn lên lúc trời nắng, chỗ nào lọt sáng là chỗ ngói vỡ hoặc xô. Sau mưa, vệt ố trên tường và xà gồ chỉ ra đường nước. Gõ vào đầu kèo, đầu xà gồ chỗ gác lên tường để xem gỗ còn chắc không.
Đảo ngói hay lợp mới. Nếu kèo và xà gồ còn tốt, chỉ ngói xô vỡ thì có thể dỡ ngói, thay li tô, thay viên hỏng và lợp lại. Nếu gỗ đã mục nhiều, việc thay cả hệ đỡ mái là hợp lý hơn vá từng chỗ.
Đổi vật liệu mái. Chuyển từ ngói sang tôn nhẹ hơn và nhanh hơn nhưng nóng và ồn khi mưa nếu không có lớp cách nhiệt. Chuyển sang mái bê tông thì nặng hơn nhiều, tường và móng cũ phải được kỹ sư kiểm tra có chịu nổi không, thường là không nếu là tường gạch cũ chưa có giằng.
Chống nóng ngay khi làm mái. Lúc mái đang mở là thời điểm rẻ nhất để thêm lớp cách nhiệt, tạo khoảng thông gió dưới mái, mở rộng hiên. Làm xong mái rồi mới nghĩ chống nóng thì phải dỡ ra lần nữa.
An toàn khi làm trên mái. Mái ngói cũ giòn, xà gồ mục có thể gãy dưới sức người. Việc trên mái nên giao thợ có kinh nghiệm, có dây an toàn, không để người nhà tự trèo lên.
Nền nhà và chuyện nước tràn
Nền thấp hơn sân là vấn đề rất phổ biến ở nhà cấp 4 nông thôn sau khi đường làng được nâng. Cách giải quyết căn cơ là nâng nền, nhưng nâng nền kéo theo nhiều thứ: chiều cao từ nền tới mái giảm đi, cửa phải nâng khuôn hoặc thay, bậc tam cấp làm lại, chân tường cần xử lý chống ẩm trước khi đổ lớp mới. Với nhà mái thấp, nâng nền nhiều có thể khiến trong nhà bí và nóng hơn.
Có nhà chọn cách khác: hạ lại cao độ sân quanh nhà, làm rãnh thoát nước bao quanh, thêm gờ chắn ở ngưỡng cửa. Cách này giữ được chiều cao trong nhà nhưng chỉ hiệu quả khi nước có chỗ thoát đi, không phải vùng ngập chung cả xóm. Chủ nhà nên quan sát vài trận mưa lớn xem nước đến từ đâu, đọng ở đâu, rút mất bao lâu, rồi mới quyết.
Khi đã nâng nền thì nên làm luôn lớp chống ẩm ở chân tường và dưới nền, đi sẵn ống luồn dây điện, ống nước dưới nền nếu cần, và đặt lại cao độ nhà vệ sinh thấp hơn phần nhà một chút để nước không tràn ra. Đây là những việc làm một lần thì rẻ, làm sau thì phải đục lên.
Bếp và nhà vệ sinh: đưa vào trong nhà cho hợp nếp sống mới
Nhiều gia đình nông thôn nay muốn có bếp gas, bếp điện và nhà vệ sinh trong nhà thay cho bếp củi và nhà vệ sinh ngoài vườn. Khi chuyển, mấy điểm sau giúp tránh làm đi làm lại.
- Đặt nhà vệ sinh ở vị trí gần hướng thoát ra bể phốt, có cửa sổ hoặc ô thoáng ra ngoài trời, không mở cửa thẳng vào gian thờ hay gian ăn.
- Bể phốt làm mới đúng kích cỡ cho số người trong nhà, cách giếng nước sinh hoạt một khoảng an toàn, có ống thông hơi lên cao.
- Sàn nhà vệ sinh làm chống thấm lật lên chân tường, có độ dốc về phễu thu, ngâm thử nước trước khi lát gạch.
- Bếp mới cần chỗ đặt bình gas thông thoáng, ống hút mùi ra ngoài, ổ cắm riêng cho bếp điện và nồi cơm; đường gas do thợ có chuyên môn lắp.
- Nếu vẫn giữ bếp củi cho những ngày giỗ, nên để nó ở gian riêng ngoài nhà chính, có ống khói, tránh ám khói vào xà gồ và mái mới.
- Nước sinh hoạt: kiểm tra nguồn giếng hoặc nước máy, áp lực nước, vị trí bồn chứa trên cao nếu có, để đi ống một lần cho cả bếp và nhà vệ sinh.
Khi chuyển nhà vệ sinh vào trong, mùi và ẩm là hai thứ dễ gây khó chịu nhất. Ống thoát có xi phông chặn mùi, ống thông hơi bể phốt và cửa thoáng là ba thứ không nên cắt bớt để tiết kiệm.
Thứ tự làm khi ngân sách chia nhiều đợt
Không phải gia đình nào cũng làm được một lần. Nếu phải chia đợt, thứ tự dưới đây giúp phần làm trước không bị phá bởi phần làm sau.
- Đợt một: kiểm tra kết cấu, xử lý chỗ lún nứt nếu có, làm lại mái và chống nóng mái, thay điện an toàn. Nhà khô và an toàn trước đã.
- Đợt hai: nâng hoặc làm lại nền, xử lý ẩm chân tường, đi sẵn đường ống dưới nền cho khu ướt sau này.
- Đợt ba: làm nhà vệ sinh và bếp trong nhà, bể phốt, đường nước.
- Đợt bốn: thay cửa, trát vá và sơn lại, lát gạch hoàn thiện, hiên và sân.
- Đợt sau cùng: các hạng mục thêm như gác xép, mái hiên rộng, nhà kho, chỗ để xe.
Nếu có ý định sau này lên lầu, nên nói rõ với kỹ sư ngay từ đợt một. Nhà tường gạch cũ thường không đặt thẳng tầng lầu lên được, nên phương án mái, nền, vị trí cầu thang sau này cần tính trước để khỏi phá phần vừa làm.
Giấy tờ và làm việc với thợ ở quê
Nhà ở nông thôn được nhiều người nghĩ là sửa gì cũng không cần hỏi ai. Thực tế, tuỳ vị trí và mức độ sửa, có trường hợp vẫn phải xin phép hoặc thông báo, nhất là khi thay đổi kết cấu, nâng tầng, hay nhà nằm trong khu đã có quy hoạch chi tiết, dọc đường lớn. Trước khi khởi công, nên tra văn bản hiện hành và hỏi UBND xã nơi có nhà, sau sáp nhập là cấp chính quyền gần nhất đang trực tiếp quản lý việc này.
Thợ ở quê thường là người quen, làm theo kinh nghiệm, ít khi có bản vẽ hay hợp đồng viết. Điều đó không sai, nhưng chủ nhà nên tự ghi lại những gì đã thống nhất: phạm vi việc, vật liệu chính, cách tính công, thời gian, ai lo vật tư. Chụp ảnh trước khi dỡ, trong khi làm và sau khi xong từng phần, nhất là phần sẽ bị che như móng, nền, đường ống.
Với những việc đụng tới kết cấu như đục tường ngang, đổ mái bê tông, gia cố móng, nên mời thêm một kỹ sư xem dù chỉ một buổi. Chi phí một buổi khảo sát nhỏ so với rủi ro nhà nứt hay sập mái về sau.
Câu hỏi thường gặp
Nhà cấp 4 tường gạch có đổ mái bê tông thay mái ngói được không?
Có trường hợp được, nhưng phải có kỹ sư kiểm tra móng, tường và khả năng làm giằng tường trước. Mái bê tông nặng hơn mái ngói nhiều lần, tường gạch cũ không có giằng và móng nông thường không chịu nổi. Nhiều nhà phải làm thêm khung cột hoặc chọn mái nhẹ có lớp chống nóng thay thế.
Nên nâng nền nhà cấp 4 bao nhiêu là đủ?
Không có con số chung. Mức nâng nên dựa trên mức nước cao nhất từng tràn vào, cao độ sân và đường hiện tại, và chiều cao còn lại tới mái. Nâng quá nhiều làm trong nhà bí, nâng ít thì vài năm sau đường làng lên tiếp lại thấp. Nên hỏi người thiết kế hoặc kỹ sư tính cùng hệ thoát nước quanh nhà.
Có cần thay toàn bộ dây điện khi cải tạo nhà cấp 4 cũ không?
Trong hầu hết trường hợp nên thay. Dây cũ thường đi nổi, nhiều mối nối, không có cầu dao chống giật và không đủ tải cho bếp điện, máy bơm, điều hoà. Thay khi đang làm mái và nền thì dễ đi dây gọn, an toàn. Việc này cần thợ điện có chuyên môn.
Kèo gỗ bị mối ăn một phần có giữ lại được không?
Nếu mối mới ăn bề mặt và gỗ còn chắc, có thể xử lý mối, thay đoạn hỏng và gia cố. Nếu đầu kèo gác lên tường đã rỗng hoặc gỗ võng rõ, nên thay. Quan trọng là xử lý mối cả nền và chân tường, không thì gỗ mới cũng bị ăn tiếp.
Sửa nhà ở nông thôn có phải xin phép không?
Tuỳ mức độ và vị trí. Sửa chữa bên trong không đụng kết cấu thường đơn giản hơn, còn thay đổi kết cấu, nâng tầng hay nhà trong khu có quy hoạch chi tiết có thể phải xin phép. Nên tra văn bản hiện hành và hỏi UBND xã nơi có nhà trước khi khởi công để tránh bị đình chỉ giữa chừng.
Chia đợt cải tạo thì đợt nào nên làm trước?
Mái, kết cấu và điện trước, vì đó là phần giữ nhà khô và an toàn. Sau đó là nền và chống ẩm, rồi khu ướt, cuối cùng là cửa, sơn, lát gạch. Làm hoàn thiện trước khi xong mái và nền thường phải phá đi làm lại.