Khi nâng tầng, cầu thang lên tầng mới nên ưu tiên nối tiếp ngay trên trục cầu thang cũ, giữ bậc cao thấp đều như các tầng dưới và đủ rộng cho hai người tránh nhau, đồng thời phải giữ được một lối thoát thông suốt từ tầng trên cùng xuống tới cửa ra. Mở lỗ sàn ở vị trí mới chỉ nên làm khi kỹ sư kết cấu đã tính lại phần sàn bị cắt, vì đây là chỗ đụng trực tiếp vào kết cấu chịu lực.
Cầu thang là thứ cả nhà dùng nhiều lần mỗi ngày, có người già, trẻ nhỏ, có lúc phải khiêng đồ, và là đường thoát duy nhất của nhiều nhà ống khi có sự cố. Bài này đi qua các lựa chọn vị trí, kích thước, vật liệu và những yêu cầu an toàn cần chốt trước khi xây. Số đo cụ thể cần theo tiêu chuẩn thiết kế hiện hành và bản vẽ của người thiết kế; ví dụ trong bài là giả định.
Nối tiếp cầu thang cũ hay làm ở vị trí mới
Nối tiếp cầu thang cũ là cách đơn giản nhất về kết cấu và sinh hoạt. Lỗ cầu thang đã có sẵn ở các tầng dưới, chỉ cần mở tiếp ở sàn mái hoặc tận dụng lỗ tum thang cũ. Người đi lại quen nhịp bậc, hướng xoay, không phải học lại. Mặt bằng các tầng dưới cũng không bị xáo trộn.
Có những lúc buộc phải đổi vị trí: cầu thang cũ quá dốc, quá hẹp, đặt ở giữa nhà chiếm chỗ; muốn tách lối lên tầng mới để cho thuê riêng; hoặc tum thang cũ ở vị trí không phù hợp với mặt bằng tầng mới. Khi đó phải mở lỗ sàn ở vị trí khác, nghĩa là cắt một phần sàn bê tông đang làm việc. Kỹ sư phải tính lại dầm viền quanh lỗ, có khi phải thêm dầm, thêm cột.
Một phương án trung gian là giữ cầu thang cũ ở các tầng dưới, chỉ làm cầu thang mới từ tầng trên cùng hiện có lên tầng mới, ở vị trí thuận lợi hơn. Cách này giảm khối lượng đục phá, nhưng tạo một điểm chuyển hướng giữa đường đi. Hãy đi thử trong đầu đường từ cửa nhà lên tới phòng trên cùng để thấy có thuận không, nhất là khi phải khiêng đồ hoặc dìu người già.
Kích thước: những con số không nên tự đoán
Chiều cao và bề rộng mặt bậc. Bậc cao thì tốn ít chỗ nhưng mệt và dễ ngã, bậc thấp rộng thì dễ đi nhưng cầu thang dài. Tiêu chuẩn thiết kế có quy định khoảng phù hợp; người thiết kế sẽ chia bậc theo chiều cao tầng thực tế. Điều quan trọng là các bậc trong cùng một vế phải đều nhau, chênh một vài phân cũng đủ làm vấp.
Chiều rộng vế thang. Đủ rộng để hai người tránh nhau và khiêng được đồ đạc lên tầng mới. Nhà ống hẹp hay bị ép cầu thang hẹp lại để lấy chỗ phòng, rồi sau này không đưa được tủ, giường lên.
Khoảng cách tới trần. Đi lên không bị cụng đầu vào dầm hoặc mép sàn phía trên. Chỗ này hay bị quên khi mở lỗ sàn mái cũ có dầm chắn ngang.
Chiếu nghỉ. Vế thang dài nên có chiếu nghỉ ở giữa, vừa để dừng nghỉ vừa giảm nguy cơ ngã dài. Cầu thang xoắn hoặc bậc rẻ quạt ở chỗ quay tuy tiết kiệm diện tích nhưng mặt bậc hẹp phía trong dễ trượt chân.
Lan can và tay vịn. Lan can đủ cao, khoảng hở giữa các song đủ nhỏ để trẻ nhỏ không chui lọt, tay vịn liên tục, cầm vừa tay. Nhà có người già nên có tay vịn ở cả hai bên.
Lối thoát nạn: điều nhà ống hay bỏ qua
Phần lớn nhà ống chỉ có một cầu thang, cũng là lối thoát duy nhất. Khi nâng thêm tầng, quãng đường thoát từ tầng trên cùng dài thêm, khói từ tầng trệt có thể bốc theo lòng cầu thang lên tới tầng mới rất nhanh. Vì vậy cùng với việc làm cầu thang, cần nghĩ tới việc người ở tầng mới sẽ thoát ra bằng cách nào nếu tầng dưới có cháy.
Các biện pháp thường được khuyến nghị gồm: giữ lòng cầu thang thông thoáng, không chất đồ, không làm kho dưới gầm cầu thang ở tầng có bếp; có cửa ra sân thượng hoặc ban công mở được từ bên trong; khung bảo vệ cửa sổ, ban công có ô mở thoát; lắp thiết bị báo khói. Nhà ở kết hợp kinh doanh, cho thuê phòng còn có yêu cầu phòng cháy riêng, nên tra quy định hiện hành và hỏi cơ quan phòng cháy chữa cháy địa phương.
Một số nhà nâng tầng làm thêm lối thoát thứ hai như thang thép ra sân thượng nhà liền kề có thoả thuận, hoặc ô thoát lên mái. Những phương án này cần thiết kế an toàn và có sự đồng ý của các bên liên quan, không tự ý cắt mở tường chung.
Cũng nên chọn cửa phòng ở tầng mới mở được dễ dàng từ bên trong, không dùng ổ khoá phải tìm chìa mới mở. Trong tình huống khói mù, vài giây loay hoay tìm chìa có thể là khoảng thời gian quyết định. Cả nhà nên biết đường thoát và điểm tập trung bên ngoài.
Chọn vật liệu cầu thang tầng mới
Vật liệu cầu thang tầng mới thường đi theo kết cấu tầng mới. Bảng so tương đối dưới đây giúp bạn trao đổi với người thiết kế.
| Vật liệu | Ưu điểm | Cần lưu ý |
|---|---|---|
| Bê tông cốt thép | Chắc, ít rung, chịu lửa tốt, đồng bộ với cầu thang cũ | Nặng, thi công ướt, chờ bê tông đủ cứng |
| Khung thép, mặt bậc gỗ hoặc tấm | Nhẹ, lắp nhanh, hợp với tầng khung thép | Có thể rung, ồn khi đi; cần sơn chống gỉ và bảo vệ chống cháy |
| Khung thép, mặt bậc bê tông đúc sẵn | Cân bằng giữa nhẹ và chắc | Chi tiết liên kết phải theo bản vẽ, kiểm tra độ khít |
| Thang xoắn thép | Tiết kiệm diện tích | Mặt bậc hẹp phía trong, khó khiêng đồ, không hợp người già |
Dù chọn vật liệu nào, mặt bậc cần chống trơn, nhất là đoạn cầu thang gần cửa ra sân thượng hay bị nước mưa hắt vào.
Trình tự làm cầu thang khi nâng tầng
Cầu thang nằm giữa phần nhà cũ và phần mới, nên thứ tự làm ảnh hưởng tới cả an toàn thi công lẫn việc che mưa cho các tầng dưới.
- Chốt vị trí và kích thước cầu thang trong bản vẽ nâng tầng, có kỹ sư kết cấu xác nhận nếu phải mở lỗ sàn mới.
- Che chắn lòng cầu thang cũ trước khi đục mở sàn mái, tránh xà bần và nước rơi xuống các tầng dưới.
- Mở lỗ sàn theo đúng kích thước, làm dầm viền hoặc gia cường theo bản vẽ trước khi tháo cây chống.
- Dựng cầu thang tầng mới, lắp lan can tạm ngay để thợ đi lại an toàn.
- Làm mái che lòng cầu thang hoặc tum thang trước mùa mưa, xử lý chống thấm chỗ tiếp giáp.
- Hoàn thiện mặt bậc, tay vịn, đèn chiếu sáng có công tắc ở cả chân và đầu cầu thang.
Trong thời gian thi công, lỗ cầu thang đang mở là chỗ nguy hiểm nhất cho trẻ nhỏ trong nhà. Nên có cửa chặn ở tầng dưới cùng và nhắc mọi người trong nhà.
Cầu thang cho người già và trẻ nhỏ khi nhà cao thêm
Nhà cao thêm một tầng thì quãng đường leo cũng dài thêm một tầng. Với ông bà đã yếu chân, tầng mới trên cao thường chỉ dành cho con cháu, còn người già vẫn ở tầng dưới. Nên tính điều này từ lúc chia phòng: phòng của người lớn tuổi đặt ở tầng thấp, gần nhà vệ sinh, còn tầng mới dành cho những người đi lại khoẻ. Đừng để cầu thang mới trở thành lý do người già ngại xuống nhà, ngại ra ngoài.
Với trẻ nhỏ, chỗ nguy hiểm nhất là đầu cầu thang ở tầng mới và lan can quanh lỗ cầu thang. Lan can kiểu song ngang dễ thành bậc leo cho trẻ, khoảng hở lớn giữa các song có thể để lọt người. Có thể lắp cửa chặn ở đầu và chân cầu thang trong những năm trẻ còn nhỏ, loại có chốt mà người lớn mở được bằng một tay.
Những chi tiết giúp cả nhà an toàn hơn thường không tốn nhiều: mũi bậc có rãnh hoặc nẹp chống trơn, màu mũi bậc khác màu mặt bậc để dễ nhìn thấy mép, tay vịn chạy liên tục không đứt ở chiếu nghỉ, công tắc đèn ở cả hai đầu. Nếu trong tương lai có thể cần lắp ghế trượt theo cầu thang hoặc thang máy gia đình, hãy nói với người thiết kế ngay bây giờ để chừa chỗ, vì làm lại sau khi đã hoàn thiện tốn kém hơn nhiều.
Ánh sáng, thông gió và giếng trời ở lòng cầu thang
Nâng tầng thường làm nhà ống tối hơn vì tầng mới che mất phần trời phía trên giếng trời hoặc tum thang cũ. Lòng cầu thang là vị trí lý tưởng để giữ lại một khoảng lấy sáng: mái tum thang dùng tấm lấy sáng, cửa sổ ở chiếu nghỉ, hoặc kéo giếng trời cũ lên xuyên tầng mới.
Lấy sáng ở lòng cầu thang cũng giúp thông gió theo chiều đứng: khí nóng bốc lên và thoát ra ở đỉnh, kéo gió mát vào từ cửa tầng dưới. Nên có ô thoáng mở được ở đỉnh, đóng được khi mưa to. Tấm lấy sáng cần có lớp chống nóng hoặc mành che, không thì lòng cầu thang thành ống khói nóng vào buổi trưa.
Đèn cầu thang nên bố trí để không chói mắt người đi xuống, có đèn chiếu chân bậc cho ban đêm. Những chi tiết nhỏ này quyết định người già trong nhà có dám đi lên tầng mới hay không.
Câu hỏi thường gặp
Có thể làm cầu thang lên tầng mới bằng thang sắt ngoài nhà không?
Có thể trong một số trường hợp, nhưng thang ngoài nhà thường phải tính về quy hoạch, che mưa, an toàn và không được lấn ra ngoài phạm vi đất. Cần thiết kế và có thể phải xin phép kèm hồ sơ nâng tầng. Hỏi UBND xã, phường trước.
Mở lỗ sàn mới để làm cầu thang có nguy hiểm không?
Cắt sàn bê tông đang chịu lực là thay đổi kết cấu, có thể làm sàn yếu đi nếu không gia cường đúng. Phải có kỹ sư kết cấu tính dầm viền, chống đỡ tạm và giám sát lúc cắt. Không để thợ tự cắt theo ước lượng.
Cầu thang cũ quá dốc thì có nên làm lại khi nâng tầng không?
Nếu nhà có người già hoặc trẻ nhỏ và cầu thang cũ đã gây khó khăn, nâng tầng là dịp hợp lý để tính lại. Tuy nhiên làm lại cầu thang các tầng dưới là việc lớn, cần so chi phí và mức xáo trộn với lợi ích về an toàn lâu dài.
Cầu thang khung thép có bị rung không?
Cầu thang thép mảnh, mặt bậc gỗ mỏng có thể rung và kêu khi đi. Thiết kế dầm thang đủ cứng, liên kết chắc vào tường hoặc cột và dùng mặt bậc dày hơn giúp giảm rung. Hỏi người thiết kế cách xử lý ngay từ đầu.
Nhà nâng tầng để cho thuê phòng có yêu cầu gì thêm về cầu thang?
Nhà cho thuê phòng thường có thêm yêu cầu về phòng cháy, thoát nạn, chiếu sáng sự cố. Quy định thay đổi theo thời kỳ và quy mô, nên tra văn bản hiện hành và hỏi cơ quan phòng cháy chữa cháy địa phương trước khi thiết kế.
Có nên để gầm cầu thang làm kho chứa đồ không?
Có thể dùng gầm cầu thang để chứa đồ khó cháy, gọn gàng. Không nên chứa xăng dầu, bình gas, đồ dễ cháy hoặc đặt xe máy dưới gầm cầu thang ở tầng trệt, vì đây là đường thoát duy nhất của nhiều nhà ống.