Cải tạo nhà phố ống hẹp và sâu xoay quanh ba việc: đưa ánh sáng xuống phần giữa nhà, tạo một đường gió đi xuyên từ trước ra sau và từ dưới lên trên, rồi sắp lại cầu thang cùng các tầng để mỗi tầng có một vùng sáng, một vùng ở. Ba việc này dính vào nhau. Mở một lỗ lấy sáng thường kéo theo dời cầu thang, dời cầu thang lại đụng dầm sàn, nên phải tính cả bộ trước khi gọi thợ.
Nhà ống ở các phố cũ thường rộng ba đến năm mét, sâu gấp năm, gấp sáu lần bề ngang, hai mặt bên là tường chung hoặc tường sát nhà hàng xóm. Ánh sáng chỉ vào được từ mặt tiền và mặt hậu, phần giữa tối cả ngày. Bài này đi từng bước theo góc chủ nhà: đọc nhà mình, chọn chỗ mở lõi sáng, xử lý cầu thang, chia lại công năng từng tầng và những ràng buộc kết cấu cần kỹ sư xem trước.
Vì sao nhà ống cũ tối và bí
Phần lớn nhà ống xây vào những năm tám mươi, chín mươi được làm dần theo nhu cầu. Lúc đầu là một tầng trệt, rồi đổ thêm sàn, rồi xây thêm phòng phía sau, cơi thêm gác. Mỗi lần thêm là một lần bịt một khoảng trống. Sân sau thành bếp, khoảng lùi giữa nhà thành phòng ngủ, ô thoáng trên cầu thang bị lợp kín để khỏi dột. Kết quả là căn nhà sâu mười lăm, hai mươi mét nhưng chỉ có hai đầu nhận ánh sáng.
Cầu thang của nhà ống cũ thường đặt sát một bên tường, chạy dọc theo chiều sâu, chiếm nguyên một dải nhà ở mọi tầng. Nó vừa ăn diện tích vừa cắt đôi tầng thành hai phòng không thông nhau. Gió vào từ mặt tiền bị chặn ngay ở vách phòng đầu, không ra được phía sau. Không khí nóng tích ở tầng trên cùng vì mái thấp, không có lối thoát lên trên.
Thêm một lý do ít ai để ý: các cửa sổ hông ngày xưa mở ra khoảng đất trống bên cạnh, nay nhà bên đã xây kín sát vách. Cửa vẫn còn nhưng nhìn vào tường gạch, không còn lấy được sáng. Khi cải tạo, những ô cửa này thường phải bịt lại cho kín nước và đúng quy định, nên càng cần một nguồn sáng khác ở giữa nhà.
Đọc nhà mình trước khi vẽ lại
Trước khi nghĩ đến giếng trời hay cầu thang mới, chủ nhà nên ghi lại những điều sau, tốt nhất trên một bản vẽ hiện trạng có kích thước. Đây là đầu vào để kỹ sư và người thiết kế đề xuất phương án hợp với khung nhà thật.
- Hướng nhà và hướng gió chính trong năm: mặt tiền đón nắng chiều hay nắng sáng, gió mùa hè thổi từ đâu vào.
- Vị trí dầm và cột: nhà ống cũ có thể là tường gạch chịu lực, có thể là khung cột, có khi lẫn cả hai. Dầm chạy ngang hay dọc quyết định chỗ nào đục sàn được.
- Chiều cao từng tầng: tầng trệt thường cao hơn, các tầng trên có khi thấp dưới mức thoải mái, ảnh hưởng tới việc đặt thêm gác hay nâng nền.
- Vị trí khu ướt: nhà vệ sinh, bếp, ống đứng thoát nước. Đây là thứ khó dời nhất, nên lõi sáng thường phải tính quanh nó.
- Những chỗ đã cơi nới: phần sàn đổ thêm, gác gỗ, mái tôn che sân sau. Đây thường là phần yếu nhất và cũng là phần dễ bỏ đi nhất để lấy lại khoảng trống.
- Quan hệ với hai nhà bên: tường chung hay tường riêng, mái nhà bên cao hay thấp hơn, có khe hở giữa hai nhà không.
Khi đã có những thông tin này, thường sẽ thấy ngay có một đoạn trong nhà vốn là khoảng trống bị bịt lại. Đó là ứng viên đầu tiên cho lõi sáng, vì mở lại một chỗ từng trống thường nhẹ nhàng hơn nhiều so với cắt một sàn chịu lực nguyên vẹn.
Chọn chỗ mở lõi sáng và đường gió
Ưu tiên khoảng giữa nhà. Với nhà sâu, một giếng trời nằm khoảng giữa chiều sâu chia nhà thành hai khối, khối trước và khối sau đều có một mặt nhìn ra khoảng sáng. Đặt sát mặt hậu thì phần trước vẫn tối như cũ.
Ghép giếng trời với cầu thang. Cách phổ biến ở nhà ống là để cầu thang chạy quanh hoặc bên cạnh giếng trời. Một khoảng trống phục vụ cả hai việc: ánh sáng rơi xuống bậc thang, không khí nóng theo lòng cầu thang bốc lên và thoát ra trên mái.
Đường gió cần cả lối vào lẫn lối ra. Gió chỉ chạy khi có chênh lệch. Cửa mặt tiền là lối vào, giếng trời có cửa thoáng hoặc mái hở ở đỉnh là lối ra. Nếu đỉnh giếng trời bị lợp kín bằng tấm lấy sáng mà không có khe thoát, nó thành cái lò hấp vào mùa hè.
Không phải nhà nào cũng cần lỗ lớn. Nhà ngắn hoặc có mặt hậu thoáng có khi chỉ cần một ô lấy sáng hẹp trên cầu thang và mở rộng cửa phía sau. Lỗ mở càng lớn thì chi phí xử lý kết cấu, chống mưa hắt, chống nóng càng nhiều.
Tính phần mưa và nắng gắt. Lõi sáng cần mái che có điều chỉnh được, sàn đáy giếng có thoát nước, bậu chắn ở các tầng để nước mưa hắt không chảy vào phòng. Đây là phần nhiều chủ nhà quên trong dự trù.
Cầu thang: dời, xoay hay giữ nguyên
Cầu thang là phần nặng nhất trong quyết định cải tạo nhà ống. Giữ nguyên vị trí cũ thì đỡ tốn, nhưng thường không giải được chuyện tối và chuyện chia phòng. Dời hẳn cầu thang sang chỗ khác thì phải bịt lỗ sàn cũ, đục lỗ sàn mới, tức là đụng tới dầm và sàn ở mọi tầng. Đây là việc phải có kỹ sư kết cấu khảo sát, tính lại và vẽ chi tiết, chủ nhà không nên để thợ tự đục theo kinh nghiệm.
Một phương án trung gian hay gặp là giữ ô cầu thang cũ nhưng thay chính cái cầu thang. Cầu thang bê tông đặc nặng nề có thể thay bằng cầu thang bản thép bậc gỗ hoặc bậc thép thoáng, để ánh sáng từ trên lọt xuống. Một phương án khác là xoay chiều chạy của cầu thang, từ chạy dọc sang chạy gấp khúc quanh một khoảng trống nhỏ, đủ làm giếng trời ngay trong ô cầu thang cũ.
Khi quyết định, chủ nhà nên hỏi ba điều. Thứ nhất, phương án có phải cắt dầm chính không, nếu có thì gia cố bằng gì và ai chịu trách nhiệm tính toán. Thứ hai, chiều rộng bậc và độ dốc có còn đi lại thoải mái, nhất là khi trong nhà có người già hay trẻ nhỏ. Thứ ba, cầu thang mới có còn là lối thoát nạn hợp lý khi có cháy không, vì nhà ống chỉ có một lối ra phía trước.
Chia lại công năng từng tầng
Sau khi chốt lõi sáng và cầu thang, việc chia tầng trở nên rõ ràng hơn. Bảng dưới là cách chia thường gặp ở nhà ống ba, bốn tầng khi cải tạo; mỗi nhà điều chỉnh theo số người và thói quen sinh hoạt.
| Tầng | Phía trước | Quanh lõi sáng | Phía sau |
|---|---|---|---|
| Trệt | Chỗ để xe, cửa vào, có khi là gian kinh doanh | Cầu thang, góc ngồi nhỏ | Bếp và ăn, nhìn ra sân sau hoặc lõi sáng |
| Lầu một | Phòng khách hoặc phòng sinh hoạt chung | Hành lang ngắn, cầu thang | Phòng ngủ của người lớn tuổi nếu không ở được tầng trệt |
| Lầu hai | Phòng ngủ có ban công mặt tiền | Cầu thang, nhà vệ sinh cạnh ống đứng | Phòng ngủ thứ hai, cửa sổ ra lõi sáng |
| Tầng trên cùng | Phòng thờ hoặc phòng làm việc | Đỉnh giếng trời, cửa thoát khí nóng | Sân phơi, khu giặt, bồn nước |
Nguyên tắc chung là đặt các phòng cần riêng tư và yên tĩnh ở hai đầu, phần giữa dành cho lối đi, cầu thang và những thứ không cần cửa sổ như kho, nhà vệ sinh có quạt hút. Nhà vệ sinh nên chồng thẳng hàng qua các tầng, cạnh ống đứng cũ nếu được, để đường thoát nước ngắn và ít phải đục sàn.
Những ràng buộc kết cấu không được bỏ qua
Tường chung với nhà bên. Nhiều nhà ống dựa một phần tải trọng lên bức tường chung. Đục mở, khoan sâu hay gỡ bỏ lớp trát dày trên tường này phải hỏi kỹ sư và báo nhà bên trước, vì đụng một bên là ảnh hưởng cả hai.
Lỗ sàn mới cần dầm viền. Cắt sàn để làm giếng trời hoặc ô cầu thang mới luôn phải có dầm hoặc khung thép đỡ quanh mép lỗ. Kích thước và cách liên kết do kỹ sư tính, không lấy theo nhà hàng xóm.
Sàn gác cơi nới. Gác gỗ, gác bê tông đổ thêm trên tường cũ thường không có thiết kế. Khi cải tạo, đây là lúc tốt để tháo bỏ hoặc làm lại cho đúng, thay vì giữ rồi treo thêm đồ lên.
Tải trọng mới trên sân thượng. Bồn nước, sân phơi, chậu cây lớn dời lên tầng trên cùng đều là tải trọng thêm. Đưa vào danh sách cho kỹ sư xem cùng lúc với phương án lõi sáng.
Giấy phép. Đục sàn, dời cầu thang, thay đổi mặt ngoài có thể thuộc diện phải xin phép tuỳ quy định từng nơi. Nên tra văn bản hiện hành và hỏi UBND xã, phường hoặc Sở Xây dựng nơi có nhà trước khi khởi công.
Thứ tự làm và vài sai lầm thường gặp
Trình tự hợp lý cho một nhà ống cải tạo sâu là: khảo sát và đo vẽ hiện trạng, kỹ sư đánh giá kết cấu, chốt phương án lõi sáng và cầu thang, xin phép nếu cần, tháo dỡ phần cơi nới và phần sẽ bỏ, gia cố và đục lỗ sàn, làm cầu thang, đi lại điện nước theo mặt bằng mới, chống thấm khu ướt và mái giếng trời, rồi mới tới hoàn thiện. Đảo thứ tự, ví dụ lát gạch trước khi chốt cầu thang, gần như chắc phải đục lại.
Sai lầm hay gặp nhất là mở giếng trời quá nhỏ vì tiếc diện tích, đến khi xong vẫn tối. Sai lầm thứ hai là lợp kín đỉnh giếng bằng vật liệu trong suốt không có khe thoát khí, khiến tầng trên cùng nóng hơn trước. Sai lầm thứ ba là bỏ quên chống mưa hắt: mấy trận mưa đầu mùa nước chảy theo bậc thang vào phòng khách. Cũng có nhà làm cầu thang thép rất đẹp nhưng lan can thưa, không an toàn cho trẻ nhỏ.
Cuối cùng, phần nội thất như tủ âm tường, rèm, đèn trang trí nên để sau khi đã ở thử vài tuần với ánh sáng mới. Ánh sáng thật vào nhà ở mỗi giờ mỗi khác, đặt tủ theo bản vẽ trước có khi lại che mất đúng khoảng sáng vừa mở ra.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ống rộng chỉ khoảng ba mét rưỡi có làm giếng trời được không?
Được, nhưng giếng thường phải hẹp và dài theo chiều sâu nhà, hoặc gộp vào ô cầu thang. Quan trọng là giếng chạy suốt từ mái xuống tầng có người ở nhiều nhất và có khe thoát khí ở đỉnh. Kích thước cụ thể nên để kỹ sư và người thiết kế đề xuất theo vị trí dầm.
Có cần xin phép khi đục sàn làm giếng trời không?
Đục sàn, thay đổi kết cấu chịu lực thường bị xem là sửa chữa có ảnh hưởng kết cấu, có thể thuộc diện phải xin phép tuỳ quy định và vị trí nhà. Cách chắc nhất là tra văn bản hiện hành và hỏi UBND xã, phường hoặc Sở Xây dựng nơi có nhà trước khi làm.
Giếng trời có làm nhà nóng hơn không?
Có thể, nếu đỉnh giếng lợp kín bằng tấm lấy sáng và không có lối thoát khí. Làm đúng thì ngược lại: khí nóng bốc theo lòng giếng ra ngoài, kéo gió từ cửa trước đi xuyên nhà. Nên có mái che di động hoặc lam chắn nắng và khe hở thoáng ở trên cùng.
Dời cầu thang nhà ống có tốn nhiều không?
Thường là một trong những hạng mục tốn nhất vì phải bịt lỗ cũ, cắt lỗ mới và gia cố ở mọi tầng. Nếu ngân sách hạn chế, có thể giữ ô cầu thang cũ và thay bằng cầu thang thoáng hơn, hoặc xoay chiều chạy để chừa ra một khoảng lấy sáng trong chính ô đó.
Cửa sổ hông nhìn vào tường nhà bên thì xử lý thế nào?
Thường nên bịt lại cho kín nước, xây hoặc trát phẳng, xử lý chống thấm mặt ngoài nếu còn khe hở giữa hai nhà. Giữ cửa mà không có sáng chỉ thêm chỗ thấm và lối côn trùng. Nếu có tranh chấp với nhà bên về khe hở hay tường chung, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Nên làm nội thất trước hay sau khi xong lõi sáng?
Sau. Phần thô, điện nước và lõi sáng cần xong trước, ở thử vài tuần để biết ánh sáng thực tế đi vào chỗ nào, rồi mới chốt vị trí tủ, rèm, đèn. Làm nội thất theo bản vẽ trước dễ che mất khoảng sáng vừa mở.